Jak prawidłowo cytować?

Cytat – to dosłowne przytoczenie innego tekstu lub czyichś słów, na przykład poety, pisarza, filozofa. Jest to wypowiedź lub fragment utworu, dlatego używamy cudzysłowu. Jeśli wykorzystujesz w swojej pracy cytat, musi on – to warunek podstawowy! – wyraźnie wiązać się z tematem, na który się wypowiadasz.
Musi też wnosić do tego tematu coś oryginalnego, ciekawego. A zatem nie przytaczamy jakichkolwiek słów, lecz jedynie sformułowania niebanalne, zaskakujące, wyjątkowo celne spostrzeżenia, błyskotliwe myśli, frapujące zestawienia słów.

Po co cytować?

  • Kiedy cytujesz, udowadniasz, że coś czytałeś, oglądałeś, znasz jakieś książki, filmy czy choćby czyjeś interesujące wypowiedzi, które nie były tematem szkolnych lekcji albo nie zostały zapisane na kartach podręcznika. Masz więc wiedzę spoza szkolnego szablonu – a to zawsze duży plus. Nie chodzi jednak o sztukę dla sztuki, czyli cytowanie tylko dlatego, że trzeba powołać się na czyjeś słowa.
  • Cytaty są potwierdzeniem wyciąganych przez nas wniosków. W ten sposób wiążemy ze sobą analizowany tekst i wynikające z tej analizy spostrzeżenia, udowadniamy, że nasze refleksje nie są przypadkowymi stwierdzeniami.
  • Cytaty wzmacniają argumentację, a dodatkowo ułatwiają zrozumienie naszych myśli. Jeśli nie uda Ci się sformułować czegoś wystarczająco precyzyjnie, przytoczenie odpowiedniego fragmentu może przekonać egzaminatora, że mimo wszystko warto przyznać Ci punkt.
  • Cytaty ożywiają pracę. Umiejętne wykorzystywanie cudzych wypowiedzi może sprawić, że praca będzie się wydawała ciekawsza.
  • Cytaty wzmacniają polemiczny charakter tekstu ale też ubarwiają styl, nadają mu pewną swobodę.
  • Graficzne wyeksponowanie przytoczonych fragmentów pozwala rozbić monotonny zapis pracy.
  • Cytaty są dowodem wiedzy i kultury literackiej. Taki dowód oczytania egzaminator z pewnością uzna za szczególny walor pracy.
  • Trafny cytat może także posłużyć jako motto pracy to kolejna możliwość zdobycia dodatkowego punktu.

Jakie cytaty?

  • Istnieje opinia, że w wypracowaniu przytaczać się powinno tylko zdania powszechnie znane, często powtarzane, które funkcjonują w zbiorowej pamięci, na przykład:

Niech na całym świecie wojna,
byle polska wieś zaciszna,
byle polska wieś spokojna.

Nawet nieobeznany z literaturą czytelnik zna te wersy, choć może nie wiedzieć, że to słowa Dziennikarza z Wesela Wyspiańskiego.

  • Ale przecież cytować można również stwierdzenia, których przeciętny odbiorca nigdy nie słyszał. Słowa, które zwróciły Twoją uwagę i zapadły Ci w pamięć.
    Na przykład: „Mit to dla mnie coś, co pozwala mi dostrzec w zjawisku, w świecie, ludziach, których spotykam, coś więcej niż tylko powierzchowność”.
    To zdanie Jerzego Ficowskiego, poety, pisarza i krytyka literackiego, wypowiedziane w czasie „Rozmów na nowy wiek” z Katarzyną Janowską i Piotrem Muchars­kim. Interesujące? Może się przydać? Oczywiście. Powszechnie znane? Ależ skąd. Nie szkodzi!
  • A co wtedy, kiedy nauczyciel – czy w ogóle: czytelnik – nie zna jakiegoś cytatu, a w dodatku nie jest w stanie sprawdzić, czy dana osoba rzeczywiście wypowiedziała konkretne słowa? Trudno. Zdarza się. I nie wyklucza wykorzystywania takich właśnie, niezbyt znanych i trudnych do sprawdzenia cytatów.

Uwaga! W żadnym wypadku nie zwalnia nas to z obowiązku lojalności wobec osoby cytowanej i wobec czytelnika: powołujemy się jedynie na słowa, które rzeczywiście padły, które faktycznie gdzieś przeczytaliśmy lub usłyszeliśmy.

Co zazwyczaj się cytuje?

  • Fragmenty utworów literackich – poetyckich, prozatorskich, dramatycznych. Może to być ciekawa wypowiedź bohatera, zastanawiający opis, urokliwa metafora czy też narratorski komentarz.
  • Fragmenty wypowiedzi ważnych osób – czasem ważnych tylko dla autora, na przykład dziadka, mamy, brata – dotyczące tematu, na jaki się wypowiadamy. Mogą to być cytaty z dzienników czy autobiografii, dzieł filozoficznych, ale też z wywiadów, artykułów prasowych, programów telewizyjnych.
  • Wyjątki z opracowań krytycznych – powołuje się niekiedy na sądy historyków literatury, krytyków literackich, ale też filmowych czy teatralnych. Cytuje się zdania, które przeczytało się w opracowaniach dotyczących konkretnych lektur, np. w serii Biblioteka Analiz Literackich czy ze wstępów do wydań dzieł w serii Biblioteki Narodowej, podręcznikach szkolnych, lecz także akademickich albo innych tekstach.
  • Aforyzmy, czyli tzw. złote myśli – mądre, celne, czasem złośliwe albo dowcipne, niekiedy rymowane. Kopalnią aforyzmów są „Słówka” Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Znajdziesz tam zdania przydatne w każdym wypracowaniu, ale też… znakomicie się zrelaksujesz!

Jak wprowadzić cytat?

Pojawienie się cytatu musi mieć swoje uzasadnienie, a przytaczane słowa powinny zostać umiejętnie wplecione w odpowiedni fragment naszej wypowiedzi.

Uogólniając, można powiedzieć, że istnieją dwa typy cytatów:

Cytaty niezależne

Ma się z nimi do czynienia wówczas, gdy przytacza się całe zdanie lub znaczną część zdania. W tym wypadku cytat można wprowadzić na dwa sposoby.
Pierwszy z nich: zapowiedź, dwukropek i cytat.

  • Przykład 1:
    Rzecki naśmiewał się często ze swoich lalek: „Hi! hi! hi! dokąd wy jedziecie, podróżni?…”.

Drugi z nich: zapowiedź, cytat i komentarz.

  • Przykład 2:
    Rzecki lubił przyglądać się nakręcanym lalkom. „Hi! hi! hi! dokąd wy jedziecie, podróżni?…” – żartował stary subiekt.

Cytaty zależne

Z nimi masz do czynienia wówczas, gdy przytaczasz wybrane słowa, wyrażenia, ciekawe zwroty, czasem też krótkie zdaniowe całostki – i wplatasz we własne zdania.

Na przykłady:

– Kiedy Konrad krzyczy: „Daj mi rząd dusz!”, staje się jasne, że bohater podejmuje swoistą rywalizację z Bogiem również na polu ponadziemskim, metafizycznym.
– Dulska dzieli ludzi na przyzwoitych, uwiązanych konwenansami i tych, którzy „wywołują publikę”, jak jej lokatorka „szkandalistka”, którą wyrzuca z mieszkania.
– „Wariat” – tak nazywa Wokulskiego radca Węgrowicz. „Tyran… Despota!…” – to opinia Izabeli Łęckiej.