„…większą mi rozkoszą podróż niż przybycie” (Leopold Staff).
Różne motywy wędrówki w tekstach kultury. Omów na wybranych przykładach i porównaj…

Przykładowy wstęp

Podróż kojarzyła mi się zawsze z czymś niezwykłym, egzotycznym i dla mnie niedostępnym. Tymczasem podczas spotkania z uczniami mojej szkoły pewien znany podróżnik uświadomił mi, że wielkie wyprawy wcale nie są tak nieosiągalne, jak się wydaje. „Jeśli chcemy w jak najkrótszym czasie i w jak najbardziej komfortowych warunkach osiągnąć cel, to rzeczywiście wymaga to sporych środków finansowych” – tłumaczył miłośnik dalekich wędrówek. „Ale jeśli ważniejsza jest dla nas sama podróż, duże pieniądze nie są potrzebne”.
Jego słowa zrozumiałam dopiero rok później, kiedy razem ze starszym bratem postanowiliśmy zwiedzić autostopem Europę. Przenoszenie się z miejsca na miejsce trwało długo, ale przy okazji poznaliśmy niezwykłych ludzi, zwiedziliśmy wiele ciekawych miejsc, o których nie ma nic w żadnych przewodnikach, poznaliśmy codzienne życie mieszkańców obcych krajów, a przede wszystkim mieliśmy okazję sprawdzić się nawzajem, wypróbować swoją cierpliwość i silną wolę.
Dzięki temu dziś wiem, czym jest smak prawdziwej podróży. I potrafię o wiele lepiej zrozumieć literackich i filmowych bohaterów, dla których wędrówki były równie ważne.

To temat najbardziej szeroki i dający piszącemu niezwykle wiele swobody. I właśnie dlatego może okazać się pułapką: jeśli praca będzie chaotyczna albo podobna do wielu innych, odbije się to z pewnością na ocenie. Jak tego uniknąć?

Zrezygnuj z ujęcia chronologicznego na rzecz problemowego. A zatem różne typy wędrówek według rozmaitych kluczy: przyczyn, skutków i celów, funkcji w dziele literackim, znaczenia w życiu bohaterów itp. Podróże realne i fantastyczne, bezinteresowne i odbywane w konkretnym celu – układ zależy od autora.

Skoncentruj się na kompozycji, znajdź pomysł na wypracowanie. Im bardziej intrygujący, ciekawy, niebanalny – tym lepiej.
Wystrzegaj się suchego relacjonowania faktów i wyliczania kolejnych tytułów. Pokaż za to, że masz do opisywanych przykładów i bohaterów osobisty stosunek, np. jednych podziwiasz, inni Cię fascynują, a jeszcze inni zwyczajnie Cię irytują i złoszczą.

Zwróć uwagę na to, żeby przykłady obejmowały różne teksty kultury, a więc oprócz literatury np. filmy, musicale, spektakle teatralne.

Nie zapomnij o cytacie ze Staffa! Nie musisz z niego robić osi konstrukcyjnej całego wypracowania, ale powinieneś się do tych słów odnieść. Przynajmniej we wstępie albo w zakończeniu.

Przykładowe zakończenie

Jeszcze kilka wieków temu podróż z Warszawy do Paryża trwała około dwóch tygodni. Dziś trasę z Nowego Jorku do Londynu samolot typu Concorde pokonuje zaledwie… w trzy godziny. Świat w przedziwny sposób się kurczy, niebotyczne do niedawna odległości codziennie pokonują miliony osób.
A jednak coś się chyba zmieniło. Dziś drogę staramy się pokonywać jak najszybciej, podróże służą głównie załatwianiu interesów. Liczy się cel, miejsce przybycia, a nie sama podróż. Tak jakby człowiek zatracił gdzieś wyrażone przez Leopolda Staffa przekonanie, że sama droga może być wartością lub też większą przyjemnością niż jej cel.
Czy to znaczy, że we współczesnym, zabieganym świecie prawdziwe wędrówki przestały mieć sens? Ależ skąd. Aby się o tym przekonać, wystarczy pojechać latem w Bieszczady…

 

Funkcje motywu podróży w wybranych utworach różnych epok.

Przykładowy wstęp

Nie jesteśmy zdziwieni, jeśli dramat – zwłaszcza dramat współczesny – rozgrywa się w jednym miejscu, np. w jednym pokoju. Denerwuje nas to jednak zwykle w przypadku filmu, gdyż przyzwyczajeni jesteśmy raczej do bardziej widowiskowych obrazów. A powieść? W tym przypadku częste zmiany miejsca akcji są tak oczywiste, że ich brak mógłby być dla odbiorców prawdziwym szokiem.
Dlaczego pisarze czy też twórcy filmów każą się bohaterom tak często przemieszczać? Dlaczego tak powszechnie wykorzystują w swoich utworach motyw podróży? I po co? Pewnie każdy artysta mógłby odpowiedzieć na to pytanie inaczej. Mimo to postaram się wskazać kilka ogólnych funkcji, jakie, moim zdaniem, może pełnić wędrówka w dziele literackim lub filmowym.

Temat nie jest tak prosty, nie chodzi tu o rodzaje literackich podróży, ale o rolę, jaką odgrywają w utworach. Po co więc autorzy podejmują motyw wędrówki? Odpowiedzi mogą być różne, np. aby:

  • pokazać barwne przygody bohaterów (np. Przypadki Robinsona Crusoe, Klub Pickwicka, W pustyni i w puszczy),
  • uwydatnić psychikę bohatera (np. Cierpienia młodego Wertera, Giaur, Zagubiona autostrada),
  • przedstawić egzotyczną scenerię lub też mieć pretekst, by często ją zmieniać (np. W pustyni i w puszczy, W 80 dni dookoła świata),
  • dać czytelnikowi moralne wskazówki, czasem przestrzec go lub przestraszyć (np. Boska Komedia, Anhelli, Kandyd, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, Zagubiona autostrada),
  • ukazać iluzję ideałów (np. Kandyd, Przedwiośnie, Biały kruk),
  • dać pole do popisu wyobraźni (Alicja w krainie czarów, Dzienniki gwiazdowe).

W przypadku tego tematu nie będzie konieczna doskonała znajomość treści utworów (ich streszczanie jest już w ogóle nie na miejscu), przyda się za to całościowe spojrzenie na literaturę, umiejętność wyłuskiwania z tekstów konkretnych problemów.
Temat nie ogranicza piszącego do przykładów literackich, dlatego dobrze się stanie, jeśli przywołane zostaną także inne teksty kultury, np. filmy.

Przykładowe zakończenie

W czasach Kubusia Fatalisty, Guliwera czy nawet Fileasa Fogga podróże były czymś wyjątkowym, niezwykłym, o wiele dłużej trwały i wymagały więcej przygotowań. Dziś słowa „podróż” i „wyjazd” utraciły już swą wyjątkowość. Od najmłodszych lat wyjeżdżamy za granicę, zwiedzamy nietypowe miejsca, poznajemy inne kultury.
Zmieniły się możliwości, środki komunikacji, czas pokonywania odległości. A mimo to jedno pozostało niezmienne: wciąż najłatwiej przenieść się w inne miejsce dzięki książce lub filmowi…

 

Dwa podobne tematy

O wędrówce jako metaforze ludzkiego losu i jej literackich ujęciach w wybranych utworach.

„Człowiek jest natury pielgrzymiej” (Cyprian Kamil Norwid). Literackie konkretyzacje odwiecznego w kulturze motywu życia-wędrówki i życia-pielgrzymki, a Twoje rozumienie istoty ludzkiej egzystencji.

Przykładowy wstęp

„Człowiek jest natury pielgrzymiej” – twierdzi Cyprian Kamil Norwid. Od wieków również pisarze uważali wędrówkę za metaforę ludzkiego losu. Ale czy tak jest rzeczywiście? Człowiek dąży przecież do stabilizacji. Chce zakotwiczyć się w jakimś miejscu – własnym domu, mieście, państwie. Wśród bliskich ludzi, a nawet w miejscu pracy. Niemal przy każdej okazji życzymy sobie spokoju, gdyż on właśnie uznawany jest za upragniony cel naszego życia.
Mimo to uważam, że Norwid ma rację. Nawet jeśli rzeczywiście człowiek chce stabilizacji, z którą wiąże się pewność i wygoda, to swoich pragnień nie jest w stanie zrealizować. Los wciąż zsyła kolejne przeszkody, okoliczności zmuszają nas do… No właśnie – do nieustannej wędrówki. Odys nie tułał się po świecie z własnej woli, XIX-wieczni polscy emigranci do swojego pielgrzymiego losu również zostali zmuszeni. A jednak jest w tych – i innych – wędrówkach głęboki sens.
Człowiek potrzebuje zmian, gdyż są one niezbędnym warunkiem rozwoju. Tylko szukając nowego, docierając w nieznane, poznając to, co obce, przekraczając własne ograniczenia, jesteśmy w stanie osiągnąć coś wartościowego. Życie jest więc faktycznie nieustanną wędrówką, rozumianą oczywiście bardzo szeroko. Czasem decydujemy o niej sami, kiedy indziej zmusza nas do niej los. I tak było od wieków, o czym świadczą liczne przykłady literackie.

Tematy w zasadzie podobne – zawarta jest w nich teza, że człowiek to wieczny tułacz-pielgrzym. Teza, którą możesz poprzeć, ale z którą również możesz polemizować (choć to zadanie dużo trudniejsze). O ile jednak temat pierwszy skłania po prostu do literackiego przeglądu bohaterów i tekstów, o tyle drugi każe Ci te przykłady konfrontować z osobistymi obserwacjami i własnymi poglądami na temat ludzkiego życia. Nie wystarczy napisać we wstępie lub zakończeniu: „Zgadzam się z Norwidem” albo przeciwnie – „Opinia poety wydaje mi się zupełnie obca”. To za mało! Rada: odwołując się do konkretnych utworów czy postaci, zwracaj po prostu uwagę, czy są Ci bliskie, czy przemawiają do Ciebie, jak je oceniasz itp.

Nie daj się zwieść: wybór literackich przykładów przy tym temacie wcale nie jest dowolny – nie każda podróż będzie tu pasować. Kto będzie odpowiedni? Na pewno m.in. Odys, archetyp człowieka-tułacza, Leopold Bloom z Ulissesa (Odys współczesny, do bólu zwyczajny) i Tomasz Judym. Polscy emigranci (współcześni i romantyczni), a także rycerze i żołnierze, święci i misjonarze. Może też Edward Stachura (legendarny wędrowiec) albo bohaterowie filmu Easy Rider w reż. Dennisa Hoppera (choć tematy sugerują skoncentrowanie się na tekstach literackich, nie bój się odwoływać do pojedynczych przykładów innych tekstów kultury).

Pamiętaj, by nie traktować wędrówki jedynie w sensie dosłownym. To metafora ludzkiego losu i tę przenośnię postaraj się rozwinąć (np. wędrówki intelektualne, podróże w głąb samego siebie, podróże w przeszłość itp.). Możesz odwołać się też do metaforycznych słów Chrystusa: „Jam jest Drogą, Prawdą i Życiem”.

Przykładowe zakończenie

Chciałbym na koniec zaznaczyć, że właśnie w dzisiejszych czasach motyw człowieka-wędrowca jest szczególnie aktualny. Sam mam wielu znajomych, którzy wyjechali za granicę na kilka miesięcy, czasem rok, jednak często – z różnych przyczyn – tam zostali. W większości to ludzie młodzi, którzy nie traktują Polski jako jedynego miejsca pod słońcem, w którym mogliby żyć. Dzisiejsze pokolenie dorastających Polaków nie boi się wyjazdów, zmiany miejsca zamieszkania – począwszy od wyjazdu na studia do innego miasta po opuszczenie kraju. To pokolenie głodne przygód, nowych wyzwań, nieustannych zmian. Wielu już dziś zastanawia się nad ewentualnym życiem w innym kraju, wielu upatruje swojej szansy w wejściu Polski do Unii Europejskiej i otworzeniu dla Polaków zachodnich rynków pracy.
Wszystko wskazuje więc na to, że w czasach, gdy zacierają się granice między państwami, pielgrzymia natura człowieka nie tylko się nie zmieni, ale jeszcze silniej się ujawni.

 

Zobacz:

Jak pisać o podróży?

Podróż

Fantastyczna podróż w mojej wyobraźni

Podróżnicy

Podróż – motyw literacki

Podróżnicy – bohaterowie literaccy

Wędrówka, podróż – przemiana