Formant słowotwórczy jest tym członem wyrazu pochodnego, który różni ten wyraz pochodny od wyrazu podstawowego. Warto przy tym pamiętać, że formant – jako element słowotwórczy – nie zmienia się (nie licząc oboczności natury fonetycznej) w trakcie odmiany wyrazów. Tym różni się on od końcówek fleksyjnych, z którymi wcale często bywa mylony.

Oddzielenie tematu słowotwórczego od formantu okazuje się praktycznym sprawdzianem znajomości całego słowotwórstwa. W złożeniach są dwa tematy słowotwórcze. W wielu formacjach wyodrębniamy dwa formanty, a bywa, że formantu w ogóle nie widać, a przecież formant musi istnieć w każdym wyrazie pochodnym, gdyż to właśnie on różni go od wyrazu podstawowego.

Analiza:

piekarz : piek–arz (ten, kto piecze)
kwiaciarnia : kwiać–arnia (miejsce, w którym sprzedaje się kwiaty). (Uwaga na zapis fonetyczny tematu!)
naprawa : napraw(a)–ø (to, że ktoś naprawi). Końcówkę fleksyjną ujęto w nawias.
zbieg : zbieg–ø (ktoś, kto zbiegł) Znów formant paradygmatyczny.
bladość : blad–ość (cecha tego, co jest blade)
wyolbrzymiać : wy–olbrzym’(ać) (od olbrzymi)
wolnomyślny : woln–o–myśl–ny (odznaczający się wolną myślą). Uwaga na dwa formanty!


Zapamiętaj!
Formanty dzielimy na:

  • przedrostkowe, np.
    • na- namalować, nastawić, namówić
    • pod- podpisać, podnieść, podkręcić
    • prze- przeprowadzić, przenieść, przetłumaczyć
    • od-. odpisać, odbić, odpalić, odnieść
    • za- – zapalić, zamówić, zakotwiczyć 
  • przyrostkowe, np.
    • -ka (tworzymy nazwy zdrobniałe, ) dziewczynka,
    • -ik (tworzymy nazwy zdrobniałe) – konik, słonik,
    • -arka (nazwy narzędzi) wiertarka, suszarka, obrabiarka
    • -arz (nazwy zawodów) – piekarz, murarz, kominiarz
  • wrostkowe, np.
    • -o- desk-o-rolka, wiel-o-wiekowy, mał-o-mówny
    • -u-, dw-u-piętrowy, 
  • zerowe (ø), polegające na „zabraniu” części wyrazu:
    • biegać – bieg,
    • napisać – napis,
    • czołg – czołgać.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

2. Funkcje formantów słowotwórczych

18. Jakie zmiany znaczeniowe i formalne w stosunku do wyrazu podstawowego wprowadzają formanty w wyrazach: wąsacz, ślepota, cieplarnia, srogość?

7. W jaki sposób formanty słowotwórcze następujących wyrazów pochodnych zmieniają ich znaczenie w stosunku do podstawy słowotwórczej: ogryzek, łamliwy, przepiękny, głupawy, brązowozłoty?