Kompozycja tekstu

Kompozycja to układ treści, uporządkowanie jej. Co wynika z wybranej przez autora kolejności obrazów, przykładów? Na jakie części można podzielić tekst? Takie pytania powinny towarzyszyć uważnej lekturze tekstu. Zwróć uwagę na pewne szczególne miejsca:

  • Tytuł – właśnie w nim często pojawia się  problem, jaki rozważany będzie w tekście. Tytuł jest niekiedy metaforą, bywa zaskakujący, kontrowersyjny – ma przecież być wizytówką, zachęcać do przeczytania.
  • Początek – czasem tekst rozpoczyna się jakąś ogólną tezą, która dalej będzie udowadniana. Pytaniom o pierwszy akapit z reguły towarzyszy w teście taki model odpowiedzi: pełni funkcję wprowadzenia. W tym miejscu czasem pojawia się konkretny przykład, który doprowadzi do podanej później refleksji.
  • Zakończenie – naturalne miejsce na podsumowanie rozważań. Czasem  wyrazista pointa. Często pojawiają się tam myśli pomagające w ustaleniu, co było zamiarem autora.

Ważną kwestią, jeśli idzie o kompozycję, jest relacja między kolejnymi cząstkami kompozycyjnymi: czy to będą obrazy poetyckie, czy akapity analizowanego eseju.
Jest kilka możliwości:

  • jeden może być zapowiedzią czy rozwinięciem treści drugiego, czasem pointować jego myśli;
  • mogą być zestawione na zasadzie kontrastu (mieć sprzeczną treść);
  • ich sensy mogą nie łączyć się ze sobą.

W tekstach można zazwyczaj wyodrębnić jakieś wyraźne cząstki:

proza podzielona jest na akapity, wiersz – na strofy. Zbadaj powód takiego, a nie innego podziału. Czy eksponuje on kolejne myśli? A może podział na części treściowe jest zupełnie inny?

Naprawdę istotne jest właśnie zauważenie kolejnych obrazów, czyli pewnych całostek w treści tekstu.

Zastanów się:

  • W którym miejscu ujawnia się ten, kto mówi.
    W prozie niekoniecznie musi być cały czas ukryty, zwłaszcza esej z założenia ma być zapisem subiektywnych opinii. W wierszu podmiot liryczny nie zawsze pojawia się od razu w pierwszej zwrotce.
  • Jakie są czasy i liczby gramatyczne.
    Przyczyną wewnętrznych podziałów w tekście mogą może być zmiana czasu teraźniejszego na przeszły lub zmiana liczby pojedynczej na mnogą (albo odwrotnie). Czasem może mieć tu też znaczenie kreacja adresata.


Oto terminy pojawiające się najczęściej w pytaniach dotyczących kompozycji:

  • Wyliczenie – wymienianie (często także opisywanie) wszystkich elementów jakiegoś zjawiska, zespołu; może zapowiadać fakty, jakie autor zamierza rozpatrywać albo stanowić ich podsumowanie. Może także prowadzić do uporządkowania myśli.
  • Analogia – łączenie na zasadzie podobieństwa; zestawianie faktów pozwalające na wyeksponowanie związków między nimi.
  • Kontrast – zestawienie sprzeczności; jego efektem jest mocniejsze podkreślenie różnic między przywoływanymi faktami.
  • Hiperbolizacja – pokazywanie zjawisk w sposób przesadny, wyolbrzymianie ich cech czy znaczenia. Służy raczej zwiększeniu ekspresji niż celom kompozycyjnym, ale kilkakrotnie ten termin pojawił się w testach.
  • Antyteza – polega na zestawieniu sformułowań czy zdań sprzecznych znaczeniowo, pomaga w wyeksponowaniu kontrastu. Przykład z sonetu Do trupa Morsztyna:
    Ty jednak milczysz, a mój język kwili,
    Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze.
  • Paralelizm składniowy – podobieństwo struktury składniowej kolejnych zdań. Może wzmacniać zarówno analogię, jak i kontrasty pomiędzy myślami.


Jakie funkcje pełnią środki stylistyczne?

Metafory czy apostrofy pojawiają się nie tylko w poezji – w prozie także. Dlatego należy umieć je znaleźć i odczytać niezależnie od tego, czy będziemy badać wiersz czy prozę.

1. Środki językowe wpływające na brzmienie tekstu – dotyczą przede wszystkim poezji.

Fonetyczne środki stylistyczne.
Dają wrażenie muzyczności, śpiewności, a także pomagają budować nastrój.
Do tej grupy należą:

  • rytm – podobnie jak rymy wiąże się wyraźnie z wierszem. Badając rytm, należy policzyć liczbę sylab w wersie, wyznaczyć średniówkę (występuje tylko w wersach dłuższych niż ośmiozgłoskowe!), zaznaczyć akcenty, ewentualnie zaznaczyć stopy. Pozwala to ustalić typ wiersza.
    Może być:

    • sylabiczny – to taki, w którym stale powtarza się liczba sylab w wersach;
    • sylabotoniczny – to wiersz o stałej liczbie sylab w wersach  i jednakowo rozłożonych akcentach;
    • toniczny – o takiej samej liczbie zestrojów akcentowych;
    • wiersz wolny – pozbawiony rygorów rytmicznych (liczba sylab w wersach jest tu różna). Ten ostatni typ często występuje w liryce współczesnej.
  • rymy – żeńskie w większym stopniu są „muzyczne” niż męskie; w poezji współczesnej coraz częściej się z nich rezygnuje na rzecz wiersza białego;
  • eufonia (instrumentacja głoskowa) – nagromadzenie podobnych głosek; przykład: fragment wiersza Staffa Deszcz jesienny: „I światła szarego blask sączy się senny”;
  • onomatopeje (wyrazy dźwiękonaśladowcze);

Powtórzenia
Również wpływają na brzmienie wiersza, zwłaszcza refren kojarzący się z formą pieśni. Inne ważne typy powtórzeń: anafora, paralelizm składniowy (podobieństwo budowy składniowej).

Słownictwo
Wyrazy kojarzące się z muzyką czy jakimiś dźwiękami (Julian Tuwim Scherzo).


2. Środki językowe decydujące o plastyczności obrazu, ­pozwalające wyrazić emocje.

  • Epitety – ich zadaniem jest wskazywanie cech przedmiotów.
  • Porównania – szczególnie obrazowe są rozbudowane porównania zwane homeryckimi.
  • Synestezja – łączenie doznań pochodzących z różnych zmysłów działa na wyobraźnię czytelnika.
  • Dobór słownictwa – obecność wielu czasowników da nam wypowiedź dynamiczną, przymiotników – obrazową, lecz statyczną; wykorzystanie nacechowania stylistycznego wyrazów pomaga wyrazić emocje (np. zdrobnienia, zgrubienia).
  • Apostrofa – nadaje tekstowi charakter podniosły. Uwaga! W innych kontekstach może być sposobem nawiązania kontaktu z od­biorcą.
  • Metafory – pozwalające na sugerowanie treści, czytelnik musi wykorzystać swoją wyob­raźnię.
  • Peryfraza – zamiast jakiejś nazwy w tekś­cie pojawia się bardziej rozbudowany opis (Kraj Kwitnącej Wiśni zamiast Japonia); jej odmianą jest eufemizm (wyrażenie czegoś ła­godniej).
  • Oksymoron, antyteza – polegają na zestawieniu przeciwnych sensów. Dzięki nim można zwrócić uwagę na sprzeczności tkwiące w temacie.

 

3. Zabiegi  językowe pozwalające podkreślić sensy.

  • Powtórzenie – ma wpływ nie tylko na brzmienie, pozwala także coś wyeksponować. Warto zwrócić uwagę zwłaszcza na powtarzające się, tak w poezji, jak i w prozie, słowa– ­klucze.
  • Pytanie – nie każde jest retoryczne! Jego zadaniem może być zmuszenie czytelnika do refleksji. Obecność licznych pytań może być dowodem zagubienia, poszukiwania, niepewności.
  • Wykrzyknienie – pomaga nie tylko wyrazić emocje (to oczywista funkcja!), ale też zaakcentować coś niezwykłego, zaskaku­jącego.


4. Elementy językowe porządkujące wypowiedź.

  • Pytanie – może nie mieć charakteru pytania retorycznego, a jedynie prowadzić do jakiegoś wniosku, pointy.
  • Wyrazy i sformułowania nadające wypowiedzi spójność – zwróć uwagę na elementy sygnalizujące wynikanie (więc, toteż, zatem, dlatego, z tego wynika, że…), a także zaprzeczanie (ale, lecz, natomiast, zupełnie inaczej…, odmienny pogląd…).
  • Uporządkowanie wypowiedzi daje też wyliczanie elementów: po pierwsze, po drugie, kolejnym przykładem może być… Występują nie tylko w prozie!
    Oto przykład z wiersza Mickiewicza Snuć miłość:

Stąd będzie naprzód moc twa, jak moc przyrodzenia,
A potem będzie moc twa, jako moc żywiołów,
A potem będzie moc twa, jako moc krzewienia,
Potem jak ludzi, potem jako moc aniołów,
A w końcu będzie jako moc Stwórcy stworzenia.


Związki logiczne między elementami tekstu.

Pytania tego typu mogą dotyczyć np.

  • wskazania tezy,
  • wypisania kolejnych argumentów (często bywają one rozrzucone w różnych akapitach!),
  • wskazania zdań będących wnioskami.

Najczęściej pojawiają się jednak polecenia wymagające określenia zależności pomiędzy kolejnymi akapitami. Przykładowe pytania:

  • Wyjaśnij, jakie funkcje spełnia akapit nr 10 wobec akapitów nr 9 i 11?
    Odpowiedź jest tu, oczywiście, ściśle związana z analizowanym tekstem, ale z układu akapitów wynika wyraźnie, że ten dziesiąty będzie przynajmniej łącznikiem. Często zdarza się też, że tak umiejscowiony fragment zamyka myśli zawarte w akapicie poprzednim i zapowiada jakiś nowy problem czy jego aspekt.
  • Relacja, w jakiej pozostaje treść akapitu 4. wobec 3. to:
    a)  synteza,
    b)  niezależność,
    c)  sprzeczność,
    d)  podważanie.
    W przypadku takiego polecenia może pomóc selekcja negatywna – odrzucenie odpowiedzi zdecydowanie błędnych. Należy spróbować podważyć każdą z podanych odpowiedzi (jednej się nie uda!), a poza tym powtórzyć wcześniej kilka określeń:

    • Parafraza – w tym kontekście: rozwinięcie myśli.
    • Paradoks – zaskakująca myśl wynikająca z zestawienia kontrastowych całoś­ci znaczeniowych; jest sprzeczna z powszechnie głoszonymi przekonaniami, ale też zawiera jakąś nieoczekiwaną prawdę.
    • Synteza – łączenie różnych elementów w jedną całość.
    • Pointa (puenta) – wyraziste zamknięcie rozumowania, często przy pomocy jakiegoś zaskakującego wniosku.

 

Przykład polecenia

Jakie są wzajemne relacje między akapitami 9. i 10.?

a) Treść akapitu 10. jest przeciwstawna treś­ci akapitu 9.
b) Akapit 10. rozwija myśl wyrażoną w akapicie 9.
c) Akapit 10. nie wiąże się bezpośrednio z akapitem 9.

9.    Ujęcie ajschylejskie nie zostawia żadnej wątpliwości, że był to czyn konieczny. Bez niego Mykeny nie miałyby przyszłości. Orestes więc zabija Ajgista i Klitajmestrę. Na przemoc odpowiada przemocą, na siłę – siłą. Ale jednak zabicie matki to nie jest zwykły czyn. Już u kresu Ofiarnic widzi Orestes Erynie – boginie mścicielki – które będą go ścigać za to, co spełnił. Jak szaleniec wybiega ze sceny. Trzecia część trylogii, tragedia Eumenidy przedstawia pojednanie Orestesa ze społeczeństwem. Nie ma już tu Elektry. Za tym progiem, jakim był jego czyn, żadne uczuciowe związki nic mu już pomóc nie mogą. Bierze go w obronę siła inna – racjonalny osąd mądrych starców z Areopagu ateńskiego. Oni, wraz z głosem zstępującego Apollina, biorą go pod opiekę, a Erynie przemieniają się w boginie Łaskawe – Eumenidy. Nie ma jednak żadnej wątpliwości, że jego czyn nie staje się przez to mniej straszny. W najgłębszej więc warstwie Oresteja nie ma żadnego rozwiązania i mieć nie może.

10. Tragedia grecka przedstawia zawsze zderzenie sił – gołych, obnażonych sił. Ta siła, która zwycięża, ma przed sobą przyszłość. Jest więc przyszłość, ale nie ma rozwiązania. Ostra świadomość braku rozwiązania dla immanentnych sprzeczności życia – to druga obok pojęcia siły zasadnicza cecha kultury greckiej. W późniejszych wiekach kultury europejskiej, gdy stała się ona chrześcijańską, nieraz przeciwstawiano owej nierozwiązalności coś, co uważano za rozwiązanie, i to rozwiązanie chrześcijańskie. Ale nie jest pewne, czy było to rzeczywiście chrześcijańskie rozwiązanie. Było ono nieraz kultem słabości przeciwstawianym greckiemu, rzeczowemu stwierdzeniu roli siły. I przeciwko temu kultowi słabości podnosili żarliwi bunt tacy myśliciele jak Machiavelli – oni znowu, w bólu i gniewie, wtykali miecz w płonące ręce Orestesa.

Odp. b

 

Badamy tok rozumowania autora.

W tekście występują także słowa, których analiza nie będzie dotyczyć poziomu znaczeń, ale poziomu struktury. Służą one np. połączeniu rozważań w spójną całość czy wskazywaniu na tok myślenia twórcy.

  • Wnioskowanie – sygnalizują je np. spójniki zdań wynikowych (więc, toteż, zatem, dlatego itp.) czy całe sformułowania typu: Wynika z tego, że…
  • Zmienianie toku rozumowania – najczęściej poprzez zaprzeczenie: tu pojawią się spójniki typowe dla zdań przeciwstawnych (ale, lecz, jednak…) czy mające podobny sens sformułowania.
  • Dygresja – odejście od tematu. Jej obecność burzy spójność tekstu, ale może np. wskazywać inny aspekt problemu. Pojawia się często w esejach.
  • Nawiązanie do wcześniejszych myśli – czasem odbywa się bez wyraźnych wskaźników słownych, częściej jednak można wskazać służące temu celowi sformułowania, np. podobnie jak, w przeciwieństwie do, kolejnym dowodem może być…

 

Facebook aleklasa 2

KOMPOZYCJA OTWARTA / ZAMNIĘTA

Kompozycja otwarta