Obyczaje na co dzień i od święta
Gość w dom, Bóg w dom, to znane i stare przysłowie. Co oznacza? Obowiązek i tradycję serdecznego przyjęcia wszystkich gości. Tak, aby czuli się w naszym domu wyjątkowo. Prawie jak Bóg. W jaki sposób powinna objawiać się nasza gościnność? Poprzez odpowiednie przygotowanie mieszkania (sprzątamy), posiłku dla gościa, serdeczne potraktowanie (poświęcamy gościowi czas i uwagę, rozmawiamy z nim).

Na co dzień
Słowa na powitanie i pożegnanie (dzień dobry, witam, do zobaczenia, hej)
Uchylanie kapelusza przez panów
Całowanie kobiet w rękę
Wspólne spożywanie posiłków w rodzinie
Przepuszczanie w drzwiach kobiet i osób starszych

Od święta
Dzielenie się opłatkiem w wigilię
Obsypywanie nowożeńców ryżem i pieniążkami
Wręczanie prezentów i kwiatów z okazji imienin, urodzin
Andrzejkowe wróżby
Zdmuchiwanie świeczek na urodzinowym torcie

Czym jest obyczaj, a czym tradycja?
Według słownika języka polskiego obyczaj to sposób postępowania danej grupy ludzi, utwierdzony tradycją, sposób postępowania, czyli to:

• jak się ubieramy
• jak się witamy i żegnamy
• jak i co jadamy
• w jaki sposób spędzamy święta

A utwierdzony tradycją? Czyli znany już od pokoleń, przekazywany następnym pokoleniom.
Niektóre obyczaje przemijają, np. obyczaj całowania ojca w rękę. Rodzą się natomiast nowe obyczaje; szkolne – kopniak na szczęście przed egzaminem, czerwona bielizna na studniówce.

Obyczaje narodowe
To takie, które są ściśle związane z jakąś narodowością, mieszkańcami pewnego kraju. Przykładowo: obchody dnia św. Łucji w Szwecji (13 grudnia). Dziewczęta ubrane na biało, chłopcy tworzący orszak, mnóstwo światła i tradycyjnego jedzenia. I choć to takie śliczne święto, że wszyscy go Szwedom zazdroszczą, to jednak nie jest obchodzone w innych krajach. Podobnie Oktoberfest – niemieckie święto piwa (obecnie już naśladowane w innych krajach). Ale już Halloween czy walentynki początkowo były obyczajem w Anglii i Stanach Zjednoczonych. W tej chwili są świętem znanym prawie na całym świecie.

Jakie są polskie obyczaje narodowe?

  • Wigilia – oczywiście, znana także w innych krajach chrześcijańskich. Ale to w Polsce właśnie tak ogromną wagę przykłada się do tego dnia (w większości krajów znacznie huczniej świętuje się 25 grudnia, czyli pierwszy dzień Świąt Bożego Narodzenia).
  • Sobótka – czyli noc świętojańska (24 czerwca). Nieco zapomniany już (chociaż od kilku lat z zapałem i skutecznie przypominany) ludowy, jeszcze pogański zwyczaj puszczania wianków, palenia ognisk i poszukiwania mitycznego kwiatu paproci w tę najkrótszą noc w roku.
  • Obchody 11 listopada (Święto Niepodległości), 3 maja (Konstytucja 3 Maja) – ważnych świąt narodowych.

Obyczaje w literaturze

Rycerski
Lektury:
Pieśń o Rolandzie
Krzyżacy i Trylogia Henryka Sienkiewicza
• Legendy arturiańskie

Przykłady:
• Sąd boży, czyli pojedynek, który ma dowieść winy lub niewinności wyzwanego rycerza
• Obyczaj nietykalności posłów
• Honor rycerski – ze względu na niego Roland nie chce wezwać pomocy
• Danusia ratuje Zbyszka od śmierci, nakrywając jego głowę białą nałęczką.

Szlachecki
Lektury
Pieśni Jana Kochanowskiego
Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska
Zemsta Aleksandra Fredry
Pan Tadeusz Adama Mickiewicza
Trylogia Henryka Sienkiewicza

Przykłady:
• obyczaj świętowania nocy świętojańskiej;
• gościnność, szacunek dla gościa przebywającego pod szlacheckim dachem (nie wolno go w żaden sposób skrzywdzić);
• biesiadowanie, polowania, staranie się o rękę panny i sposoby na odrzucenie zalotów młodzieńca (podanie mu czarnej polewki);
• zajazdy szlacheckie, zrękowiny.

Ludowy
Lektury:
Dziady Adama Mickiewicza
Wesele Stanisława Wyspiańskiego
Chłopi Władysława Reymonta
• Ballady Adama Mickiewicza

Przykłady:
• obrządek dziadów – przywoływanie dusz zmarłych, by pomóc im w wędrówce do nieba;
• kodeks moralności ludowej;
• tradycyjne tańce i przyśpiewki na weselu;
• obyczaje związane z pracami polowymi, ślubem i weselem, poszczególnymi porami roku (ogromna ilość przykładów w Chłopach).

 

Czy każdy obyczaj można nazwać tradycją?

Tradycja to zbiór obyczajów mocno utrwalonych, uświęconych w kulturze, takich, które przechodzą z pokolenia na pokolenie. Wigilia polska jest najlepszym przykładem tradycji. Tradycją są obrzędy wielkanocne, obyczaje związane ze Świętem Zmarłych, z weselami czy pogrzebami w danym kraju. Wprawdzie lubimy mówić „nasza klasowa tradycja” czy „narodziła się nowa tradycja”, ale wiemy, że chodzi nam i obyczaje, taką „mniejszą tradycję”, nie narodową, wielką.

 

Wypracowania

Opisz obyczaje wigilijne lub wielkanocne obowiązujące w Twojej rodzinie.
Wypracowanie ma dotyczyć Twojej rodziny, więc jeśli w Twoim domu istnieje zwyczaj malowania pisanek tylko w kropki, to śmiało o tym napisz. Najlepiej będzie, jeśli obyczaje opiszesz chronologicznie, począwszy od przygotowań przedświątecznych aż do dnia rozpoczęcia świąt. Nie zaszkodzi, jeśli w ten opis zgrabnie wpleciesz jakąś anegdotkę rodzinną (przykładowo: „Istnieje niepisana umowa w naszej rodzinie, że nie dajemy sobie pod choinkę żadnych smakołyków, ponieważ dwa lata temu żarłoczność naszej suczki doprowadziła do solidnego zamieszania”).

Czy współczesny rozwój techniki i cywilizacji zagraża naszej tradycji?
Forma oczywista: rozprawka. Musisz zatem ustosunkować się do pytania. Zagraża? Tak, bo rezygnujemy z rodzinnego spędzania czasu na rzecz komputerów, internetu, kina. Tak, bo zamiast spędzać święta z seniorami rodu wolimy wypad na narty w Alpy. Ale czy tylko zagraża? Nie, bo przecież internet, telefony komórkowe, reklamy jak najbardziej sprzyjają podkręcaniu świątecznej atmosfery. A więc wniosek: tylko od nas zależy, czy tradycja będzie zagrożona. Jeżeli będziemy chcieli ją podtrzymywać, wówczas rozwój cywilizacji może okazać się nie wrogiem, lecz sprzymierzeńcem.