­Pan Tadeusz

Lektura w epoce

Stop! Jesteś w romantyzmie!

Polska w I połowie XIX wieku.

  • Jest krajem zagarniętym przez zaborców. Jeszcze świeże są wspomnienia o wolności, potędze Rzeczpospolitej szlacheckiej, rozbiorach, kampanii Napoleona, przy którym Polacy próbowali odzyskać niepodległość. Dla Polaków kochających ojczyznę i wolność to narodowa tragedia.
  • Władzę sprawują teraz władcy państw zaborców – w części zagarniętej przez Rosję (do niej należy Litwa, ojczyzna Mickiewicza) – car.
  • Polacy nie mogą pogodzić się z niewolą, nie mogą też walczyć jawnie – dlatego organizują konspiracyjne spiski, działają w tajemnicy, czemu sprzyja atmosfera romantyzmu.
  • Najważniejsze hasła epoki, tak potrzebne Polaków w niewoli to: umiłowanie wolności, mit pisku i konspiracji, tajemniczość, wiara w moc jednostki i siły ducha, miłość ojczyzny, idea poświęcenia się dla walki o wolność.
  • Nowa romantyczna poezja – chwaląca bunt, młodość, wyobraźnię i fantazję też jest swoistą walką ze starym porządkiem (klasyczne autorytety często przyjmowały lojalną postawę wobec zaborczej władzy).
  • Pamięć o świetnej przeszłości, duma z historii Polski – tradycja jako skarb staje się gwarancją ciągłości państwa.
  • Idea wolności, walki z przemocą modna w Europie Polsce zyskuje szczególne znaczenie.
  • W 1830 roku Polacy wzniecają powstanie listopadowe, które kończy się klęską. Po powstaniu naród pogrąża się w żałobie, patriotów dotykają prześladowania – konfiskata majątków, zsyłki na Syberię. Dlatego wielu Polaków decyduje się na emigrację, osiedlają się w miastach Europy – duża część w Paryżu… Nowym ważnym tematem staje się tęsknota za ojczyzną.
  • I właśnie w Paryżu, w latach 1832-1834 Adam Mickiewicz, jeden z polskich tułaczy napisze dzieło pt. Pan Tadeusz – najpełniejszy wyraz uczuć i tęsknot, pomnik tradycji i przeszłości wolnej Polski.

 

Pan Tadeusz a romantyzm

  • Pan Tadeusz jest najważniejszą lekturą polskiego romantyzmu.
  • Jest literackim wyrazem epoki, zwłaszcza, jeśli wziąć pod uwagę wiodący temat epoki: miłość ojczyzny i marzenia o jej wolności.
  • Jest lekturą ważniejszą nawet niż Dziady – bo stał się utworem powszechnie poczytnym, rozumianym i lubianym.
  • Jak żadne inne polskie dzieło obrazuje i utrwala tradycję narodową. Nic dziwnego, że pojawiło się właśnie w polskim romantyzmie.
  • Jest też, ostatnim przykładem gatunku literackiego wcale nie romantycznego, lecz jak najbardziej klasycznego – eposu!

Tytuł

Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z 1811 i 1812 roku we dwunastu księgach wierszem.

Mickiewicz czyni postacią tytułową Tadeusza Soplicę, syna Jacka wychowywanego przez jego brata – Sędziego. Tadeusz to przedstawiciel młodego pokolenia szlachty, światłego, wraca ze szkół do domu. Mickiewicz zamieszcza jego imię w tytule, bo właściwym, najważniejszym bohaterem utworu jest szlachta polska – a Tadeusz jest jej typowym reprezentantem. Rozwinięcie tytułu zwraca uwagę na główne wydarzenie fabuły – szlachecki zajazd, i czas, w którym rzecz się dzieje – 1811 i 1812 rok.
Uwaga – to czasy napoleońskie.

Gatunek

Pan Tadeusz to najważniejszy polski epos, zwany też epopeją szlachecką. Jest też eposem ostatnim – w wieku XVIII narodziła się powieść, która wyprze klasyczny epos. Pan Tadeusz, jako ostatnie dzieło podejmujące wzorzec Homera, spełnia większość obowiązujących norm, a niektóre celowo modyfikuje.

Epopeja to:

  • poemat epicki o dużych rozmiarach,
  • pisany wierszem,
  • przedstawia losy pewnej grupy społecznej, narodu na tle ważnych wydarzeń historycznych,
  • rozpoczyna się inwokacją, czyli uroczystym zwrotem do adresata (Boga, bóstwa) z prośbą o natchnienie.

W inwokacji Pana Tadeusza autor zwraca się do Litwy, kraju rodzinnego, za którym tęskni, przebywając na emigracji. „Kraj lat dziecinnych” wspomina jako miejsce szczególne, utracony raj, w którym człowiek mógł cieszyć się zdrowiem, szczęściem i spokojem.

Pan Tadeusz – cechy kompozycyjne epopei:

  • Rozpoczyna się inwokacją, apostrofą do Litwy, ojczyzny Mickiewicza.
  • Napisany jest trzynastozgłoskowcem – metrum, które w literaturze nowożytnej jest odpowiednikiem starożytnego heksametru, „zarezerwowanym” dla dzieł o poważnej tematyce.
  • Język jest bardzo rozlewny, szczegółowy, tak jak w eposach homeryckich dominują różne formy podawcze: opis, opowiadanie, charakterystyka, dialog.
  • Autor stosuje zabieg retardacji polegający na wprowadzaniu rozbudowanych opisów w celu wstrzymania akcji i wzbudzenia większego napięcia u czytelników.
  • Język zawiera porównania homeryckie – bardzo rozbudowane, kunsztowne: występują zwłaszcza w opisach przyrody.
  • Postacie są często – jak w epopei – wyidealizowane i zindywidualizowane dzięki przypisaniu każdej z nich charakterystycznego rekwizytu lub powiedzonka.
  • Autor celowo używa kilkakrotnie słowa ostatni ( ostatni klucznik, ostatni Woźny Trybunału, ostatni zajazd na Litwie itp.) by podkreślić, że świat szlachecki, formy życia polskiego, jakie opisuje, odchodzą, mijają wraz ze swoją epoką.

Miejsce akcji

Soplicowo – wykreowana kraina szczęścia, z pięknymi krajobrazami – wzgórzami, polami, łąkami; symbol ładu i porządku ziemiañskiego.

Geneza

Pan Tadeusz powstał w latach 1832-1834 w Paryżu na emigracji. W zamierzeniu autora był próbą powrotu w mitologię dzieciństwa.

Co skłoniło Mickiewicza do napisania Pana Tadeusza?

  • wielka tęsknota za krajem dzieciństwa – Litwą;
  • chęć wskrzeszenia nadziei, która towarzyszyła uczestnikom kampanii napoleońskiej;
  • utrwalenie i przekazanie potomnym obyczajowości tradycji,ideałów Polski szlacheckiej (jej dawnej świetności);
  • myśl, by przywołać piękno litewskiej ziemi, przypomnieć historię Polski;
  • chęć, by dodać otuchy rodakom, zarazić optymizmem dotyczący przyszłości Polski;
  • cel, by uświadomić społeczeństwu, że polskość nie zaginie, dopóki będą istnieć domy, w których będą kultywowane polskie tradycje i obyczaje.

Sens i przesłanie

Pan Tadeusz był powrotem w „kraj lat dziecinnych”, wspomnieniem raju utraconego. Dla Polaków – wygnańców z ojczyzny, niechętnie witanych na emigracji taki utwór znaczył bardzo wiele. Był ukojeniem dla skołatanej duszy. Niósł ze sobą obraz najbliższej sercu ojczyzny widzianej przez pryzmat szlacheckiego dworku wraz z jego odwiecznymi rytuałami, przyrodą, historią i ojczystą mową. Niósł wreszcie optymizm i wiarę w odzyskanie nowej Polski, których tak bardzo brakowało rodakom po klęsce powstania listopadowego.

Przesłanie utworu zawiera się w tytule ostatniej księgi Pana Tadeusza: Kochajmy się. Nawołuje do zgody narodowej , pojednania, wspólnoty celów, do uznania także innych stanów za naród. Tylko społeczeństwo, które potrafi przezwyciężyć waśnie i konflikty, wyzbyć się przesądów stanowych, postawić dobro państwa nad własny interes rodowy ma szansę wybić się na niepodległość.

Ta lektura jest ważna, bo:

  • jest dziełem głęboko patriotycznym, kształtującym dawniej i obecnie narodową tożsamość Polaków.
  • Odsłania najpiękniejsze karty naszej narodowej historii.
  • Przybliża klimat zbiorowych emocji w czasach, kiedy Polska żyła nadzieją na odzyskanie niepodległości przy boku armii napoleońskiej.
  • Odtwarza niepowtarzalną atmosferę dawnej Polski szlacheckiej wraz z jej urzekającym krajobrazem i światem kultywowanych obyczajów.
  • Stanowi przykład nowożytnej epopei i w tym względzie jest dziełem absolutnie doskonałym.

Zapamiętaj!
Sarmatyzm
– nazwa polskiej kultury szlacheckiej, pojawiła się już w XVI wieku, a bardzo popularna stała się w Polsce XVII wiecznej . Szlachta polska głosiła., że wywodzi się z rodu dawnych wojowników wschodnich – Sarmatów, wynikała z tego duma, przywiązanie do tradycji i religii, pogarda dla innych narodów. Reformatorzy wieku XVIII bardzo krytykowali sarmatyzm, eksponowali szlacheckie wady, pychę, konserwatyzm, nietolerancję, które doprowadziły kraj do zguby. Romantycy odkryli inne oblicze sarmatyzmu, dostrzegli też wartości tradycyjnej polskiej postawy. W Panu Tadeuszu Mickiewicz pokazuje patriotyzm szlachty, jej przywiązanie do tradycji i obyczaju polskiego, prawość, waleczność. Pisze z sentymentem o szlachcie sarmackiej – takie ujęcie będzie kontynuował Henryk Sienkiewicz w Trylogii.

 

Bohaterowie Pana Tadeusza

Bohaterem jest społeczeństwo polskie, przede wszystkim szlachta – główna warstwa społeczna ówczesnej Polski, niezwykle różnorodna. Jej rozwarstwienie spowodowane było różnicami majątkowymi. W utworze składają się na nią:

  • arystokracja – Hrabia
  • średnia szlachta, zamożne ziemiaństwo – Sędzia, Tadeusz
  • szlachta sprawująca urzędy – Podkomorzy, Rejent, Asesor, Gerwazy, Protazy, Wojski
  • szlachta zaściankowa – Dobrzyńscy: Maciek nad Maćkami, Bartek Prusak, Maciej Kropiciel, Bartek Brzytewka, Maciej Konewka, Bartek Szydełko

Poszczególne osoby zostały doskonale scharakteryzowane, każdej z nich autor nadał szereg indywidualnych cech (postura, strój, gest, ulubione powiedzonko).

Tworząc galerię barwnych charakterów posłużył się zasadą kontrastu.

Bohaterowie stanowią społeczność dawnej, odchodzącej już w przeszłość Polski i dlatego w ich charakterystyce często dominuje wyraz „ostatni” (ostatni zajazd, ostatni klucznik, ostatni woźny trybunału). Autor daje w ten sposób do zrozumienia, iż świat, który przywołał, przemija. Dawna szlachecka Polska odchodzi w przeszłość, aby jednak pozostała w pamięci narodu, Mickiewicz idealizuje bohaterów, wyolbrzymia ich czyny, życie na wsi przedstawia w sposób idylliczny i sielankowy.

Bohaterami nowych czasów są Zosia i Tadeusz. Tytułowy bohater epopei, choć nie jest postacią pierwszoplanową, pełni bardzo ważną funkcję w utworze. Imię otrzymał po wspomnianych już bohaterach narodowych: Tadeuszu Kościuszce, Rejtanie i Korsaku. Nowy kształt Polski miał być związany z jego postępowaniem – wspólna decyzja Zosi i Tadeusza o uwłaszczeniu chłopów.

Co się rozgrywa w utworze:

Pan Tadeusz to niezwykle obszerny utwór wierszowany z rozbudowaną, wielowątkową akcją. Umiejscawia ją autor na Litwie, w powiecie Nowogródzkim, w okolicach Soplicowa i Dobrzynia w latach 1811 – 1812. Bieg wydarzeń rozpoczyna się latem 1811 roku kończy zaś wiosną roku następnego ale w retrospekcjach sięga końca XVIII wieku. W utworze splata się ze sobą kilka wątków. Najważniejsze z nich to:

  • wątek sporu o zamek – należący niegdyś do Stolnika Horeszki zamek na mocy carskiego ukazu przeszedł w ręce Sędziego Soplicy, gdy w trakcie najazdu Moskali Stolnik stawiał zacięty opór, czym zyskał miano nieprzyjaciela Rosji. Stolnik zginął w trakcie ataku od kuli Jacka Soplicy, któremu wcześniej odmówił ręki swojej córki Ewy. Ta pogmatwana historia z przeszłości ciąży nad mieszkańcami Soplicowa zwłaszcza, że żyje jeszcze ostatni z rodu Horeszków – Hrabia i dawny sługa Gerwazy. Odżywają dawne urazy. Gerwazy knuje przeciwko Soplicom, przypomina Hrabiemu o jego prawie do zamku. Zgodnie ze szlacheckim zwyczajem przy udziale szlachty dobrzyńskiej organizuje zajazd na Sopliców, by odebrać dawną własność rodu Horeszków. Soplicowo kapituluje ale wkrótce do dworu przybywają Moskale. W efekcie wobec zewnętrznego zagrożenia zwaśnione strony godzą się i stają do walki z nieprzyjacielem. Krwawa bitwa kończy się zwycięstwem szlachty. Zapowiedź zaślubin Tadeusza i Zosi ostatecznie rozstrzyga kwestię sporu o zamek.
  • wątek polityczny – wiąże się z działalnością Jacka Soplicy, który w mnisim przebraniu pod nazwiskiem księdza Robaka przygotowuje na Litwie powstanie ogólnonarodowe. W momencie wkroczenia wojsk Napoleona pragnie pokazać wielkiemu cesarzowi, że Polacy nie czekają jedynie na wyzwolenie przez wielką armię ale są aktywni i chętni do walki. Ksiądz Robak umiera raniony w bitwie z Moskalami ale praca emisariusza nie idzie na marne. W księdze XI obserwujemy przemarsz wojsk Napoleona przez ziemie litewskie na Moskwę. Do Soplicowa wraz z armią cesarza wkraczają także legiony polskie pod dowództwem generała Dąbrowskiego i generała Kniaziewicza. Radosnemu przyjęciu towarzyszą okrzyki „ Wiwat Lud, wiwat wszystkie Stany!” Polska żyje nadzieją na odzyskanie wolności. Dopełnieniem wątku jest koncert Jankiela – muzyczny obraz ojczystej historii, ukazujący dorastanie narodu do nowych zadań.
  • wątek romansowy – ma charakter komediowy, przebieg miłosnych perypetii ukształtowany jest na wzór powieści walterscotowskiej. Zaczyna się od tego, że Tadeusz myli Zosię z Telimeną, sądząc, że urocza istota, którą zobaczył przelotnie w momencie przybycia do Soplicowa, to Telimena. W efekcie zabawnej pomyłki młodzieniec zaczyna z nią romansować. Kiedy z przerażeniem odkrywa na jej twarzy zbyt grubą warstwę pudru i brak dwóch zębów, zmienia obiekt swoich miłosnych uniesień, zwraca się ku Zosi adorowanej z kolei przez Hrabiego. Niedługo po tym sytuacja się odwraca; Telimena snuje plany małżeńskie w stosunku do Hrabiego, ten jednak kocha bardziej romantycznie i żenić się nie ma zamiaru. W rezultacie więc praktyczna Telimena wychodzi za mąż za Rejenta, a Tadeusz oświadcza się Zosi.

 

Sposób na zapamiętanie treści

Gdybyś miał sfilmować Pana Tadeusza

  • Plan czasu i przestrzeni to Soplicowo – rok 1811.
  • To burzliwe lata epoki napoleońskiej, dokładnie czas przygotowań Napoleona do wojny z Rosją i wielkich nadziei Polaków, że przy boku Napoleona wywalczą niepodległość. Przestrzeń niewielka, ważne dwie siedziby – szlachecki dwór w Soplicowie i zamek Horeszków. Lato, piękny wiejski krajobraz.
  • Główne postacie to gospodarz dworu – Sędzia Soplica, skromny duchowny – Ksiądz Robak, wierny sługa Protazy i goście mieszkający we dworze, w tym elegantka Telimena i będąca pod jej opieką Zosia Horeszkówna. Do dworku przybywa ze szkoły w Wilnie bratanek Sędziego – tytułowy pan Tadeusz. Zamku Horeszków wciąż jeszcze pilnuje stary klucznik Gerwazy, który młodego potomka rodu – Hrabiego wizytującego właśnie rodzinne ziemie, usiłuje zarazić nienawiścią do Sopliców i żądzą zemsty. Tuż obok znajduje się zaścianek Dobrzyn.

 

Trzy najważniejsze pytania

Dlaczego Pana Tadeusza uważa się za jedno z najważniejszych dzieł narodowych?

To dzieło ważne, bo:

  • Jest polską epopeją narodową, obrazem odchodzącej rzeczpospolitej szlacheckiej, który urósł do rangi symbolu wolności i świetności państwa.
  • Dla patriotów polskich stało się biblią, skarbem narodowym (pokazał to Sienkiewicz w Latarniku).
  • Powstało dla dodania narodowi otuchy i wiary w powrót wolności (te idee będzie kontynuował Henryk Sienkiewicz piszący „ku pokrzepieniu serc”).
  • Jest literackim zapisem polskiej tradycji szlacheckiej – ukazuje obyczaje, światopogląd i piękno ojczystego kraju.

O czym właściwie jest epos? Jakie tematy Pana Tadeusza wskażesz jako kluczowe, jakie przesłanie odczytałeś?

  • Pan Tadeusz to epopeja narodowa, napisana trzynastozgłoskowcem, w której autor akcję umieszcza w dobie napoleońskiej, ale sięga też wstecz, by przypomnieć konflikt dwóch rodów i historie utraty wolności przez Rzeczpospolitą.
  • Temat pierwszoplanowy – to spór o zamek, konflikt, który doprowadzi do zajazdu i romanse bohaterów przebywających w Soplicowie. Ważną rolę ogrywa stara, bolesna historia z przeszłości, czyli dzieje Jacka Soplicy. Fabuła to jednak tylko oś, na którą nakłada się problematyka dzieła.
    Do zagadnień problematyki należy zaliczyć:

    • portret szlachty,
    • obyczaje staropolskie,
    • historię Rzeczypospolitej zawartą w strofach utworu,
    • piękno ojczyzny,
    • wiarę w odzyskanie niepodległości i ocalenie polskości przy zachowaniu dawnych obyczajów i wiary, a także pamięci bohaterów.
  • Pan Tadeusz jest swoistym zamknięciem epoki przedrozbiorowej. Mickiewicz podkreśla to niejednokrotnie: mamy do czynienia z ostatnim zajazdem na Litwie, obserwujemy ostatniego woźnego trybunału, również Podkomorzego – „ostatniego co tak poloneza wodzi”.
  • Uczucie tęsknoty za minioną Polską spotęguje Epilog – początkowo niewłączony do wydań Pana Tadeusza.

Najważniejsze przesłanie utworu to nakaz zawarty w tytule ostatniej księgi Pana Tadeusza: Kochajmy się. Nawołuje do zgody narodowej, pojednania, wspólnoty celów, do uznania także innych stanów za naród. Tylko społeczeństwo, które potrafi przezwyciężyć waśnie i konflikty, wyzbyć się przesądów stanowych, postawić dobro państwa nad własny interes rodowy ma szansę wybić się na niepodległość.

Które fragmenty utworu są szczególnie ważne, trzeba zwrócić na nie uwagę i zapamiętać?

  • Inwokacja – początek Pana Tadeusza wielu Polaków zna na pamięć. Poeta zwraca się do Litwy i do Matki Boskiej, wspomina piękno kraju i wyraża wdzięczność Matce Boskiej za uratowanie życia, prosi o pomoc w tworzeniu.
    To osobista wypowiedź Mickiewicza, ale stała się własnością narodu, pokazuje też kult Matki Boskiej w polskiej tradycji.
  • Początek – powrót Tadeusza ze szkoły, pierwsze spotkanie z Zosią, powrót towarzystwa ze spaceru i ucztowanie za stołem. Te sceny zawierają sporo informacji o obyczajach szlachty i o głównych bohaterach. (Księga I Gospodarstwo)
  • Rozmowa Gerwazego z Hrabią – o przeszłości zamku (Zamek)
  • Polowanie Gra Wojskiego na rogu.
  • Dyskusja o sztuce i krajobrazie.
  • Wyznanie Jacka Soplicy.
  • Zaręczyny – gra Jankiela na cymbałach.
  • Zniesienie pańszczyzny przez Tadeusza i Zosie.

 

Pan Tadeusz – serwis pytań

W jaki sposób w Panu Tadeuszu pojawia się historia?

Mickiewicz przywołuje przeszłość w utworze poprzez:

  • Przedmioty stanowiące wystrój wnętrza soplicowskiego dworu: portrety narodowych bohaterów (Kościuszki, Rejtana, Jasińskiego), zegar wybijający rytm Mazurka Dąbrowskiego, odświętny serwis przedstawiający historię polskich sejmików. Ślady potopu szwedzkiego na podwórzu Maćka Dobrzyńskiego.
  • Rozmowy bohaterów np. Gerwazy opowiadając o historii rodu Horeszków wspomina tło historyczne – nawiązuje do Kościuszki i Konstytucji 3 maja (ks. II), Ksiądz Robak mówi w karczmie o Księstwie Warszawskim i jego armii.
  • Koncert Jankiela – muzyczny obraz dziejów Rzeczypospolitej, w którym pojawiają się echa Konstytucji 3 maja, Targowicy, Rzezi Pragi i powstania legionów we Włoszech. (Uwaga – teraźniejszość akcji, ale historia dla autora!)
  • Wydarzenia w Panu Tadeuszu rozgrywają się w czasie historycznym dla autora, bo w latach 1811-1812, w dobie walk napoleońskich, które dla Mickiewicza piszącego w latach 1832-1834 były już historią. Główne wydarzenie historyczne utworu to ekspansja Napoleona na Rosję, z udziałem wojsk polskich. Występują w utworze autentyczne postacie historyczne (generał Dąbrowski, Kniaziewicz), wspominani są Napoleon, Kościuszko (po nim imię otrzymał tytułowy bohater), Rejtan, książę Józef Poniatowski. Ta historia tworzy teraźniejszość utworu.

 

Parada postaci w Panu Tadeuszu. Uporządkuj wiedzę o najważniejszych bohaterach utworu.

  • Tadeusz Soplica

    Był synem Jacka Soplicy i ubogiej dziewczyny, z którą ożenił się Jacek, żeby zapomnieć o ukochanej Ewie. Wychowywał się w Soplicowie w domu stryja, przekonany, że jego obydwoje rodzice nie żyją. W momencie rozpoczęcia akcji utworu ma około 20 lat. Imię otrzymał po sławnym Kościuszce – przywódcy powstania chłopskiego. Tak jak on wyznaje demokratyczne idee, które potwierdza czynem – obejmując majątek, znosi pańszczyznę. Ale nie jest Tadeusz bohaterem wyjątkowym – ani nie jest wybitnym wodzem, ani wielką indywidualnością. Przeciwnie – jest przeciętnym szlachcicem, pozytywną postacią, polskim patriotą.

  • Zosia

    Córka Ewy Horeszkówny i Wojewody. Po śmierci rodziców, wywiezionych na Syberię, została oddana na wychowanie Telimenie, łożył na nią w tajemnicy Jacek. Gdy została narzeczoną Tadeusza, miała 14 lat. Uosobienie urody, niewinności, słodyczy – polska panienka ze dworu, szlachcianka hołdująca tradycji w stroju i obyczajach.

  • Jacek Soplica czyli Ksiądz Robak

    Jacek to ojciec Tadeusza, niegdyś młody szlachcic, który w emocjach, z powodu urażonej dumy, zabił Stolnika Horeszkę, patriotę i wroga Moskali. Okrzyczany zdrajcą i otoczony pogardą zrozumiał, że musi czyn odpokutować. Po tym jak niefortunnie się ożenił, jego żona, a matka Tadeusza zmarła – przekazał syna pod opiekę bratu, a sam przywdział habit mnicha. Tak stał się Księdzem Robakiem. Ksiądz Robak walczył o Polskę na najważniejszych polach bitew. U boku Napoleona bił się pod Samosierrą, Jeną i Gdańskiem. Podjął się niewdzięcznej i niebezpiecznej funkcji emisariusza, misji zorganizowania szlachty do wsparcia Napoleona. Działał w Wielkopols­ce, Galicji i na Litwie. Uratował życie Hrabiemu, ostatniemu z Horeszków.

  • Telimena

    To daleka kuzynka Sędziego, opiekunka Zosi, młodość spędziła w Petersburgu w wytwornym, arystokratycznym środowisku rosyjskim, bardzo jeszcze powabna i elegancka. Najwyraźniej postanowiła, korzystając z przyjazdu wielkiej liczby gości i wydać się wreszcie za mąż. Kokietowała, niezwykle skutecznie, wszystkich potencjalnych kandydatów. Nie przepuściła ani niedoświadczonemu Tadeuszowi, ani romantycznemu Hrabiemu, ani rozsądnemu Rejentowi, który w końcu zostaje jej mężem.

  • Sędzia Soplica

    Brat Jacka Soplicy, który wychowywał Tadeusza. Za młodu przebywał na dworze Wojewody, ojca Podkomorzego. Nie ożenił się nigdy, ponieważ jego ukochana Marta Hreczeszanka, córka Wojskiego, zmarła. Świetnie gospodarzył w Soplicowie, które było ostoją polskich obyczajów i tradycji. To on wygłosił słynną naukę o grzeczności.

  • Gerwazy Rębajło

    Zwany też Mopanku, Scyzorykiem lub Półkozicem. Najwierniejszy sługa Stolnika Horeszki, strażnik zamku i zaciekły wróg Sopliców, któremu w końcu udaje się przekonać Hrabiego do najechania na Soplicowo. Przez długie lata ukrywał fakt, że Stolnik przebaczył swojemu zabójcy i uczynił nad nim znak krzyża. Wyznał jednak prawdę umierającemu Jackowi, poruszony jego spowiedzią i tym, że uratował życie jemu i ostatniemu z Horeszków, Hrabiemu. Po zaręczynach Tadeusza i Zosi wyznaje Protazemu, że wbrew sobie zawsze lubił Tadeusza.

  • Protazy Brzechalski

    Był woźnym trybunału, mieszkał w domu Sędziego Soplicy.

  • Stolnik Horeszko herbu Półkozic

    Przedstawiciel polskiej magnaterii. „[…] pierwszy pan w powiecie, bogacz i familiant, […]” pochodził z senatorskiego rodu. Był zwolennikiem Konstytucji 3 maja, przeciwnikiem Targowicy i zagorzałym wrogiem Moskwy
    pan potężny, pobożny i prawy,
    który miał w domu krzesła, wstęgi i buławy,
    Ojciec włościan, brat szlachty;
    zginął w 1792 roku podczas oblężenia zamku przez Rosjan z rąk zdesperowanego i owładniętego chęcią zemsty Jacka Soplicy, którego wykorzystał, poniżył i zlekceważył.

  • Wojski Hreczecha

    W czasie, w którym toczy się akcja Pana Tadeusza, urząd wojskiego był już tylko urzędem tytularnym, a Wojski Hreczecha jako zaufany Sędziego zarządzał kuchnią i był mistrzem ceremonii, czuwającym nad właściwym przebiegiem posiłków (uczta w zamku i uczta zaręczynowa z popisowym serwisem), towarzyskich rozrywek i polowań. W myśliwskiej materii uchodził za największy autorytet w okolicy – roztrząsał spory, organizował nagonkę na grubego zwierza, doglądał przyrządzania bigosu i obwieszczał koniec polowania grą na rogu. Sądząc z tego, jak doskonale posługiwał się nożem, w młodości musiał być niezłym zawadiaką.

  • Maciej Dobrzyński

    Zwany też Kurkiem na kościele, Zabokiem, Królikiem, Rózeczką lub Maćkiem nad Maćkami.
    Siedemdziesiąt dwa lata liczył Maciej, starzec dziarski,
    Niskiego wzrostu, dawny konfederat barski.
    Był przywódcą zaścianka Dobrzyńskich, potomków szlachty mazurskiej, która przybyła na Litwę jeszcze za króla Władysława Jagiełły. Choć nie ufał Robakowi, nie wierząc w odzyskanie niepodległości przy boku Napoleona, to na wezwanie księdza, przebrany za furmana, wprowadził posiłki do zajętego przez Rosjan Soplicowa.

  • Podkomorzy

    „Ach, to może ostatni, co tak poloneza wodzi.” Był najstarszym i najzacniejszym z gości Sędziego, orędownikiem zachowania tradycji i dobrych wzorców przeszłości. Pod opieką jego ojca przebywał w młodości Sędzia.
    Pamiętał czasy, […] kiedy do Ojczyzny
    Pierwszy raz zawitała moda francuszczyzny.
    Zanim zabrał głos przy stole, dzwonił w tabakierę, którą otrzymał w darze od króla Stanisława jego ojciec, Wojewoda. Niezwykle dzielnie poczynał sobie w bitwie z Rosjanami.

  • Generał Jan Henryk Dąbrowski

    Postać historyczna, twórca Legionów Polskich we Włoszech. Wraz ze swym sztabem brał udział w uczcie staropolskiej, wydanej na cześć zaręczyn Tadeusza i Zosi, Asesora i Tekli Hreczeszanki oraz Telimeny i Rejenta. Podziwiał serwis Wojskiego, słuchał koncertu Jankiela i tańczył poloneza z Zosią.

  • Rejent Bolesta

    Przeciwnik Asesora w sporze o Kusego (chart Rejenta) i Sokoła. Zapalony myśliwy, właściciel charta, strzelby sagalasówki. Telimena zmusiła go, żeby wyrzekł się polskiego, szlacheckiego stroju i wystąpił we fraku:
    Widno, że mu frak duszy połowę odebrał.
    Stąpa jakby kij połknął, prosto, nieruchawo,
    Jak żuraw; nie umie spojrzeć ni w lewo, ni w prawo.

  • Asesor

    Właściciel charta Sokoła na złość Telimenie, o którą był zazdrosny, zaręczył się z Teklą Hrecze­szanką.
    […] powiadano o nim: ma żądło w języku.
    Tak dowcipne wierszyki umiał komponować,
    Iżby je w kalendarzu można wydrukować:
    Wszystkie złośliwe, ostre.

.

Jak Mickiewicz charakteryzuje szlachtę w Panu Tadeuszu?

Szlachta występuje w Panu Tadeuszu jako główny zbiorowy bohater – dlatego jej charakterystyka jest tak ważna. Jaka jest ta szlachta? Mimo wad i licznych przywar portret szlachty zawarty w Panu Tadeuszu jest jednak pozytywny. Trudno znaleźć wśród szeregu świetnie zindywidualizowanych osób postać wyraźnie negatywną, antypatyczną lub odpychającą.

  • Na przykład Stolnik Horeszko – niby pyszny, zadufany w sobie magnat, a jednak patriota, wróg zaborcy.
  • Podobnie mściwy Gerwazy – okrutny, lecz wierny swojemu panu, także patriota, waleczny i odważny.
  • Asesor i Rejent – dwa okazy kłótliwości są w swoich psich afektach sympatyczni i nieszkodliwi.
  • Telimena – kokietka z manią petersburską jest oryginalna, kobieca i bawi towarzystwo.
  • Dziwak Hrabia – jest także romantykiem z manierą – budzi pobłażliwe współczucie i sympatię.

W ostatecznym rozrachunku wychodzi na to, że dwie najlepsze postacie: Tadeusz i Zosia, w swojej doskonałości są mało ciekawe!

Uwaga – szlachta nie jest monolitem. Jest wewnętrznie zróżnicowana na określone grupy:

  • magnateria (ród Horeszków),
  • arystokracja (Hrabia),
  • szlachta ziemiańska (Soplicowie),
  • szlachta urzędnicza (Asesor, Rejent, Wojski, Gerwazy, Protazy),
  • szlachta zaściankowa (Dobrzyńscy).

Wszystkie wyżej wymienione warstwy mają wady, lecz wszystkie mogą poszczycić się wieloma zaletami i miłością ojczyzny. Czy tak było naprawdę? Zapewne nie – to tęsknota do kraju, sentyment do dawnych czasów sprawił, że stworzył Mickiewicz wielką idyllę szlachecką.

.

Jakie obyczaje szlacheckie opisuje Mickiewicz w Panu Tadeuszu?

Mickiewicz uważa, że tradycja jest fundamentem narodu, dlatego chciał utrwalić obyczaj szlachecki, zarówno w kwestii obowiązków, jak i rozrywek, stąd mnóstwo opisów – zajęć gospodarskich, polowania, zajazdu, uczt, sejmików i wiele obyczajowych anegdot. To bardzo ważny temat, pomoże pozornie może wydawać się błahy.

Zapamiętaj takie obyczaje:

  • Porządek ustawienia gości na spacerze (powrót z lasu, Gospodarstwo), towarzystwo idzie w określonej kolejności, zależnej od pozycji i wieku osób.
  • Rytuał picia kawy. Na dworze szlacheckim była to cała ceremonia w niczym nie podobna do dzisiejszej zalewki w szklance (bo i kawa była specjalnym rarytasem). Parzeniem kawy zajmowała się we dworze osobna służąca (kawiarka), która przywoziła z miasta ziarno najlepszego gatunku, rano szła do mleczarni z imbrykami, by zebrać najlepszą śmietanę. Serwowała kawę w filiżankach, a śmietankę podawała w specjalnych garnuszkach.
  • Zasiadanie do stołu podczas obiadu – na początku podawano wódkę, następnie domownicy siadali za stołem w ustalonym porządku. Najwyższe miejsce przypadało Podkomorzemu. Ksiądz Robak odmawiał modlitwę po łacinie i dopiero wówczas podawano potrawy np. chołodziec litewski.
  • Wieczerza – odbyła się w zamku Horeszków, goście wchodzili w odpowiednim porządku i stawali kołem, witał ich Podkomorzy, a Sędzia wskazywał miejsce, błogosławiąc stół znakiem krzyża. Rozpoczynano od chłodnika, a następnie podawano raki, kurczęta, szparagi, nie zapominając o dobrych trunkach.
  • Obyczaje szlachty zaściankowej np. nadawanie imion, przydomki – czyli imioniska – (Zaścianek),
  • Grzybobranie – miało miejsce zawsze w porze przedobiedniej, towarzystwo ruszało do lasu za Sędzią ubrane na wzór wiejski w słomiane kapelusze i płócienne opończe, które osłaniały kontusze. Zbiór grzybów odbywał się w skupieniu i zadumie stosownej „do miejsca i czasu” dopóki nie odezwał się dzwon dworski wzywający grzybiarzy na obiad. Wówczas uroczysty nastrój ustępował okrzykom i hałasom. Z lasu wychodziła wesoła gromada, niosąc koszyki pełne grzybów.
  • Polowanie – to rytuał, którego strzegł Wojski – strażnik myśliwskiej etykiety. Uczestnicy polowania ustawiali się w szyku, czekając aż ogary nagonią zwierza. Wojski przykładał ucho do ziemi, nasłuchując kroków zbliżającej się zwierzyny. Gdy rozległ się ryk niedźwiedzia, urządzano obławę. Po upolowaniu zwierza Wojski brał róg i rozpoczynał wspaniały koncert. Dźwięki wydobywane z rogu opowiadały historię łowów i naśladowały odgłosy dzikich zwierząt.
    Zamknięciem rytuału polowania było rozpalenie ogniska i warzenie bigosu według specjalnej staropolskiej receptury. W międzyczasie towarzystwo popijało wódkę gdańską, a gdy bigos był gotowy, częstowano nim i zjadano pośpiesznie.
  • Staropolski „obyczaj” zajazdu jako metoda rozwiązywania sąsiedzkich nieporozumień (Zajazd).
  • Czarna polewka jako symboliczna odmowa ręki panny (Emigracja. Jacek).
  • Obyczaj zaręczyn, obraz uczty staropolskiej, porządek poloneza – prawidłowa kolejność i dobór par (Kochajmy się).

 

Ważny bohater – Jacek Soplica.

Jak go scharakteryzujesz? Na czym polega jego rola w Panu Tadeuszu?

W roku 1811, gdy rozgrywa się akcja Pana Tadeusza poznajemy Jacka Soplicę jako ponurego i tajemniczego Księdza Robaka. Skrywa twarz w cieniu mniszego kaptura, Mało się odzywa, za to spotyka się ze szlachtą i budzi w niej uczucia patriotyczne. Jest samotny, waleczny, tajemniczy, działa w ukryciu. jego działalność jest racjonalna, jest jednym z wielu emisariuszy, przygotowuje powstanie na Litwie. Dopiero na łożu śmierci, gdy prosi o przebaczenie Gerwazego – ujawnia tajemnicę, że Ksiądz Robak to nikt inny jak Jacek Soplica, brat Sędziego.

Jako młodzieniec był Jacek Soplica zawadiaką, hulaką, brał udział w sejmikach. Padł ofiara nieszczęśliwej miłości i niesprawiedliwości społecznej. Magnat Horeszko przyjaźnił się z nim gdy zależało mu na glosach szlachty, ale ręki córki mu odmówił, jako niegodnemu takiego zaszczytu. Jacek Soplica zabił Horeszkę, w dodatku w chwili gdy magnat bronił dworu przed Rosjanami. Ten czyn uczynił z niego mordercę i zdrajcę. Soplica wyruszył na tułaczkę, przypadkowo się ożenił, a jego żona zmarła, zostawiając syna Tadeusza. Wówczas Soplica przywdział strój zakonny i stał się emisariuszem.

Ważne elementy w jego biografii to:

  • Przemiana, odpokutowanie dawnych win.
  • Działanie pod przybranym nazwiskiem, w przebraniu.
  • Próba naprawienia prywatnych grzechów działaniem dla dobra ojczyzny.
  • Pokora i skromność w miejscu pychy i dumy.
  • Przyznanie się do winy, prośba o wybaczenie
  • Rehabilitacja bohatera.

Uwaga! Znaczenie imienia „Robak” – nic nie znaczący, nie wart uwagi.

Charakterystyka Jacka Soplicy to jakby charakterystyka dwóch osób:

  • jako młodzieniec – dumny, popędliwy, zawadiaka, hulaka, wybuchowy człowiek o ognistym temperamencie;
  • jako ksiądz – wyciszony, skromny, ponury, poświęcający się misji, walce o kraj.

Rolę w utworze spełnia przeogromną – jest najciekawszym z bohaterów, dzięki niemu akcję eposu wzbogaca tajemnicza historia z przeszłości, stwarza typ bohatera przemienionego, łączy wątki przeszłości z przeszłością – daje nadzieję na możliwość odpokutowania win i na zwycięstwo w walce o wolność. Z jego osobą wiąże się przesłanie o przebaczeniu i konieczności pogodzenia się, by wywalczyć dobro ogólne.

Ważne skojarzenie
Jacek Soplica już wkrótce otrzyma literackiego spadkobiercę. Będzie nim bohater Sienkiewiczowskiej Trylogii – Andrzej Kmicic, znany młodzieży gimnazjalnej z filmu, a licealistom z obowiązkowej lektury, jaką jest Potop. . Biografie obu postaci posiadają wiele podobieństw: obaj młodzi szlachcice mają za sobą huczną młodość, grzech na sumieniu, walkę o ojczyznę pod przybranym nazwiskiem, obaj doczekają się rehabilitacji. Finały ich losów są wprawdzie różne: Soplica nigdy nie zdobędzie ukochanej kobiety, Kmicic – owszem, ożeni się z Oleńką. Obaj za to realizują podobną odmianę bohatera romantycznego – „urealnionego”, sprowadzonego z chmur i szczytów między ludzi, bliższego życiu.

Jacek Soplica – bohater Pana Tadeusza

Jacek Soplica – zdrajca i bohater

Cechy charakteru Jacka Soplicy:
Silna osobowość wśród szlachty – ambitny, dumny, charyzmatyczny. Największy zawadiaka i awanturnik – porywczy, hardy, przekorny, gwałtowny, skłonny do gniewu, zatargów i bójek, ale odważny, honorowy. Pyszny, próżny, zarozumiały. Mimo to cieszący się względami kobiet.

Winy:
Zaniedbanie niekochanej żony, doprowadzenie jej do choroby i śmierci oraz zabójstwo Stolnika Horeszki spowodowane zemstą za zranione uczucia.

Cechy charakteru Księdza Robaka:
Skromny, pokorny, dobry, szlachetny i cichy zakonnik, ale szaleńczo odważny, zdolny do największych poświęceń dla ojczyzny.

Zasługi:

  • Ksiądz Robak brał udział w wielu walkach, był emisariuszem, czyli posłańcem, gońcem na frontach wojennych. Przewoził listy i rozkazy wodzów, przekazywał tajne wiadomości. Swoją obecność zaznaczył na terenach Galicji i Wielkopolski. Kilkakrotnie złapany przez zaborców musiał poddawać się strasznym karom. W Prusach przez rok pracował przy budowie fortecy. Schwytany przez Rosjan został pobity kijami, a potem zesłany na Syberię. W Austrii wykonywał ciężką pracę podziemną. Za każdym razem jednak uchodził z życiem, udawało mu się jakoś wyrwać z opresji. Również na Litwie miał ważne zadanie do spełnienia – chciał przygotować szlachtę do powstania oraz na przyjęcie wojsk Napoleona wyprawiających się na wojnę z Rosją.
  • Ksiądz Robak ocalił też życie potomka Horeszki – Hrabiego – w czasie polowania na niedźwiedzia oraz klucznika Gerwazego w czasie bitwy szlachty z Rosjanami w Soplicowie.
  • Zapewnił opiekę i wychowanie nie tylko synowi Tadeuszowi, ale i Zosi – córce swojej dawnej ukochanej (przekazał na to finanse swojemu bratu).
  • Za zasługi Księdza Robaka wobec ojczyzny z rozkazu Napoleona przesłano pośmiertne odznaczenie – Order Legii Honorowej (biały krzyż ze złotą koroną przewiązany czerwoną wstążką).

Przyczyna śmierci:
Pozornie lekka rana, której w wyniku postrzału doznał Ksiądz Robak, okazała się śmiertelna. Powodem tego było odnowienie i zakażenie starej rany, której mnich doznał w bitwie pod Jeną. Tam w 1806 roku wojska Napoleona Bonapartego odniosły zwycięstwo nad wojskami pruskimi.

Czy Jacek Soplica jest typowym bohaterem romantycznym?

W jakich motywach może pojawić się ta postać?

Miłość
Jacek Soplica był po uszy zakochany w Ewie – córce Stolnika Horeszki, która odwzajemniała jego uczucia. Przy niej gwałtowny i porywczy Jacek stawał się łagodny i szlachetny. Niestety, ojciec Ewy nie uważał Jacka za odpowiedniego kandydata na męża dla swojej córki. Zranione uczucia młodego szlachcica doprowadziły do ożenku z niekochaną kobietą oraz do tragedii – zabójstwa Horeszki. O miłości swego życia Soplica nigdy nie zapomniał. Po jej zesłaniu na Sybir pilnował, by w Soplicowie zadbano o córkę Ewy – Zosię.

Różnice stanowe
Stosunek Horeszki do Jacka Soplicy wydawał się serdeczny i przyjacielski, o czym świadczyły częste zaproszenia Soplicy do zamku Stolnika, wspólne uczty, biesiady zakrapiane winem, wznoszone toasty. Dlaczego więc doszło do konfliktu? Powodem były różnice stanowe – Horeszko był magnatem, a Soplica zwykłym szlachcicem. Jacek zbyt wysoko mierzył, marząc o ożenku z córką Horeszki. Poczuł się upokorzony, gdy Horeszko dał mu do zrozumienia, że powinien pogodzić się z podziałem szlachciców na lepszych i gorszych.

Zemsta
Za zranione uczucia, odrzuconą miłość, upokorzenia ze strony Horeszki Jacek Soplica pod wpływem impulsu zabił ojca swojej ukochanej. Odtąd ciążyło na nim piętno zdrajcy. Największym wrogiem Soplicy stał się wtedy sługa Horeszków – Gerwazy. Ich pojednanie nastąpiło w czasie spowiedzi Jacka. Klucznik powierzył wtedy swojemu dotychczasowemu wrogowi skrywaną latami tajemnicę – umierający Horeszko znakiem krzyża pokazał, że daruje Jackowi winy, że przebacza mu to, co zrobił. Prawdę tę stary sługa taił tak długo, bo i nad nim wzięła górę chęć zemsty.

Żal i pokuta
Żal za popełniony mord był tak wielki, że Jacek Soplica postanowił odpokutować winę, wstępując do zakonu. Była to decyzja bardzo trudna do realizacji – jako mnich Soplica musiał zostawić swą dawną pychę i butę poza murami klasztornymi. Jacek zmienił nazwisko – celowo nazwał się Robakiem, bo czuł się tak mały i mierny jak robak w ziemi.

Tajemnica
W obecności dwóch osób – Sędziego i klucznika Gerwazego – Ksiądz Robak wyznaje ukrywaną latami tajemnicę. W głuchej ciszy padają nagle zaskakujące słowa: „Jam jest Jacek Soplica”. Sekret ma być rozliczeniem się Soplicy z dawnych win, jest jego przedśmiertną spowiedzią.

Zdrada narodowa
Jacek Soplica wiedział, że wszyscy traktują go jak zdrajcę, odwracają się od niego. Pozostał sam, bez przyjaciół, sąsiadów, życzliwych ludzi obok siebie. Lekceważyli go nawet ludzie niższego stanu, chłopi, Żydzi. Gdziekolwiek się nie pojawił, słyszał określenie „zdrajca”, które mu przyczepiono jak etykietkę. Tylko Rosjanie traktowali go jak stronnika, za co otrzymał nawet w nagrodę część majątku Horeszków. Soplica wiedział, że jest niewinny, ale nie zamierzał się tłumaczyć. Nie mógł jednak pogodzić się z opinią, którą mu wystawiono. Nie przystąpił do konfederacji targowickiej zawiązanej przez magnatów sprzyjających Rosji. Wybrał emigrację, ucieczkę z kraju, gdzie zamierzał oczyścić się z win poprzez służbę ojczyźnie.
Bardzo ważny cytat:

Zły przykład dla Ojczyzny, zachętę do zdrady,
Trzeba było okupić dobremi przykłady,
Krwią, poświęceniem się…

Słowa wypowiadane przez Księdza Robaka wskazują drogę, którą wybrał, by odkupić swoją zbrodnię. Działalność patriotyczna ma moc oczyszczającą.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Obyczaje szlachty polskiej utrwalone w Panu Tadeuszu.

Pan Tadeusz na egzaminie

 

Pan Tadeusz – pytania i odpowiedzi

Pan Tadeusz jako epopeja narodowa

Jakie cechy wskazują, że Pan Tadeusz jest eposem?

Obyczaje i tradycja

Staropolska obyczajowość w Panu Tadeuszu

 

Szlacheckie obyczaje

Opisz obyczaje szlacheckie przedstawione w Panu Tadeuszu