Utwór jest przykładem powieści realistycznej, choć ma elementy prozy tendencyjnej, tzn.: udowadnia układem akcji i kreacją postaci pewne postulaty np. – wartość pracy czy nauki.

  • Nad Niemnem jako powieść realistyczna na plan pierwszy wysuwa świat przedstawiony i prawdę o nim.
  • Orzeszkowa jest narratorem wszechwiedzącym, nie ujawnia bezpośrednio swoich ocen.
  • Epickość powieści ujawnia się w opisach przestrzeni, w których dostrzegamy realizm szczegółu i dokładność relacji. Przykładem może być opis siedzib np. Korczyna, który rysuje się jako długi, drewniany dwór z wielkim gankiem i rzędem okien. Dalszy opis postępuje „okiem kamery”, jakby z punktu widzenia kogoś, kto zbliża się do budynku, wchodzi do środka i ogląda wnętrze.
  • Autorka dokładnie przedstawia ludzi, zaznaczając ich wiek, wygląd, charakter, przeszłość, uderza drobiazgowość opisu stroju – wystarczy porównać „portrety” Justyny i niechlujnej Teresy.
  • Orzeszkowa dokładnie określa czas – porę roku, pogodę, wprowadza słynne opisy przyrody stanowiące panoramę nadniemeńskiej okolicy.
  • Używa pisarka scenicznej prezentacji zdarzeń – czyli zanim wprowadzi postać, opisuje miejsce.
  • Bohaterowie – ludzie z krwi i kości, realni, są przedstawicielami różnych warstw społecznych, mówią językiem, który odzwierciedla rzeczywistość obyczajową i społeczną.
  • Akcja jest prawdopodobna, pozbawiona jakiejkolwiek fantastyki czy baśniowości, zwarta – jedne wydarzenia pociągają za sobą następne. Można śmiało nazwać tę powieść „nadniemeńskim zwierciadłem”.