Środki stylistyczne

Środki stylistyczne

Słowo: stylistyka pochodzi od greckiego stylos (rylec), nazwy narzędzia służącego do pisania na woskowych tabliczkach. Z czasem wyraz ten nabrał znaczenia: „sposób pisania”, a stąd „sposób wypowiadania”. Jako dział nauki o języku zajmuje się opisem środków językowych pod względem ich przydatności do wyrażania myśli i uczuć.

 

Praktycznym zadaniem stylistyki jest

  • rozwijanie dbałości o dobór odpowiednich wyrazów i zwrotów, o właściwą budowę zdania, o zharmonizowanie członów wypowiedzi z treścią całości;
  • ponadto wyrabia umiejętność posługiwania się wyrazistymi, czyli ekspresywnymi środkami językowymi.

Stylistyka wiąże się też z gramatyką. Od strony dźwiękowej oraz form gramatycznych określa normy języka ogólnonarodowego, formy poprawne i błędne. Pozwala też uznać, że czasem celowość i przydatność wypowiedzi wystarczą, by uznać ją za udaną, choć pozornie łamie ona przyjęte normy. Tak jest np. w następującej sytuacji. Zwrotów: broczyć krwią i broczyć juchą nie możemy używać zamiennie. Choć są bliskoznaczne, mają inną wartość stylistyczną. Broczy krwią człowiek, zwierzę – juchą. Jeśli jednak ostatniego słowa użyjemy w odniesieniu do człowieka, uzyskamy odcień pogardliwy. Do stylistyki należy ocena wartości ekspresywnej takich zwrotów.

Środki stylistyczne dzielimy na:

  • fonetyczne
  • leksykalne
  • słowotwórcze

 

Środki fonetyczne

  • Zjawiskiem obecnym we wszystkich językach jest onomatopeja, polegająca na naśladowaniu dźwięków natury za pomocą wyrazów, których brzmienie jest do tych dźwięków zbliżone. W ten sposób powstały słowa: turkotać, bulgotać, syczeć, warczeć. Od onomatopei pochodzą nazwy niektórych zwierząt: kukułka, turkawka, są też takie słowa, w których onomatopeiczne pochodzenie zatarło się: proporzec i przepiórka,ale na podstawie ścisłej analizy etymologicznej – mają dźwiękonaśladowczą naturę. W utworach literatury pięknej spotkać można onomatopeję sztuczną, która jako świadomy element fonetyczny ma wywołać dźwiękonaśladowczy efekt – Julian Tuwim w wierszu Żaby łacinniczki wykorzystał łacinę, by odtworzyć kumkanie żab.

– Miłe żabki, składam dank wam
Za to: Quamquam! Quamquam! Quamquam!
Podziękowań cała sakwa
Za to qua qua qua in aqua.

  • Eufonia – przyjemne brzmienie wypowiedzi, kształtowane przez zestawienie głosek i unikanie połączeń trudnych do wymówienia.
  • Powtórzenie – jest jednym z najstarszych sposobów budowy słów, obecnym nawet w języku dzieci: lala, dzidzi. Przez powtórzenie wyrazu autor podkreśla treść, skupia uwagę, a także osiąga rytm. By uniknąć monotonii, zmianą rytmu i powtórzeniem można uzyskać zmianę nastroju:

Bieży przez łąki, przez gaje
I bieży, i staje,
I staje, i myśli, i słucha
(Lilie Adama Mickiewicza)

  • Częste w poetyce barokowej powtórzenie słowa na początku wersu – anafora lub na końcu – epifora wzmacniało wyliczenie i efektownie zaskakującą ­puentę:

Z czasem wszystko przemija, z czasem bieżą lata
Z czasem państw koniec idzie, z czasem tego świata.
(Do Anny Daniela Naborowskiego)

  • Powtórzenie wersów powracające po kilku wersach lub po zwrotkach nazywa się refrenem i nie jest charakterystyczne tylko dla piosenek.
  • Rym – powtórzenie jednakowych lub podobnych układów brzmieniowych w zakończeniach wyrazów zajmujących ustaloną pozycję w obrębie wersu (w poezji) lub zdania (w prozie).

 

Leksykalne środki stylistyczne,

czyli takie, które wzbogacają zasób danego języka. Są to:

  • neologizmy,
  • makaronizmy,
  • archaizmy,
  • dialektyzmy,
  • regionalizmy,
  • profesjonalizmy,
  • żargony,
  • wulgaryzmy,
  • prozaizmy,
  • synonimy,
  • homonimy,
  • zapożyczenia.

 

Słowotwórcze środki stylistyczne

Rola słowotwórczych środków stylistycznych polega m.in. na modyfikacji znaczenia wyrazów, zmienianiu ich wartości uczuciowej. Z neutralnej zmienia się ona w pozytywną bądź negatywną. Do słowotwórczych środków należą:

  • zdrobnienia (mamusia, koteczek);
  • zgrubienia (bucior, psisko);
  • neologizmy artystyczne pełniące w utworze rolę ekspresywną.

Zobacz:

Onomatopeje. Co słychać w utworze poetyckim?

Składniowe środki stylistyczne

Leksykalne i słowotwórcze środki stylistyczne

Fonetyczne środki stylistyczne

PODYSKUTUJ: