Ballady i romanse

Ballady jako gatunek literacki

Ballady to utwory stojące na pograniczu epiki, liryki i dramatu.

  • Z liryką łączy je to, że są pisane wierszem, rymowane, podzielone na strofy i wersy i bardzo skupione na wywoływaniu określonego nastroju, opisywaniu ludzkich uczuć.
  • O epickości ballad świadczy to, że opisują całe historie, wydarzenia, a nie jedynie uczucia. Można spokojnie stworzyć plan ballady tak jak plan opowiadania czy powieści. Ballady mają narratora, bohaterów, niejednokrotnie przytaczane są ich dialogi.
  • Z dramatem łączy balladę wielki nacisk położony na scenerię, dramatyzm sytuacji, dialogi bohaterów.

Cechami charakterystycznymi ballady, prócz obecności narratora, bohaterów i narracji, opowiadania historii wierszem oraz dialogów, są:

  • Specyficzna atmosfera tajemniczości. Ballady epatują grozą, a nawet okrucieństwem.
  • Częste występowanie obok postaci realnych stworzeń pozaziemskich: duchów, zjaw, upiorów.
  • Charakterystyczna sceneria: akcja ballad często toczy się nocą lub o zmroku czy o świcie, wśród lasów, na bagnach czy nad wodami…
  • Przyroda staje się nie tylko elementem krajobrazu, ale też ożywionym bohaterem, szczegółowo opisywanym i uczestniczącym w życiu ludzi i duchów. Przyroda współodczuwa z nimi.
  • Powiązanie tematyczne z lokalnymi wierzeniami, folklorem.
  • Ludowa sprawiedliwość, niekiedy pełna okrucieństwa i nie do końca zgodna z dzisiejszym pojmowaniem moralności.
  • Pouczenia moralne czy obserwacje dotyczące życia.
  • Melodyjność, można je śpiewać, pełne są powtórzeń i refrenów.

Ballada do Polski przywędrowała między innymi z Niemiec.
Słynne ballady pisali np. Johann Wolfgang Goethe i Fryderyk Schiller. Ballada była ulubionym gatunkiem epoki romantyzmu.
Przeniesiona na grunt polski została osadzona w naszej tradycji i wierzeniach ludowych.

Jakie są najważniejsze cechy gatunkowe ballady romantycznej?

  • Większość historii przekazanych w balladach wywodzi się z tradycji ludowych – z przyśpiewek, opowieści, miejscowych legend.
  • Wśród bohaterów ballad spotykamy postacie nierealne.
  • Akcja ballad rozgrywa się w tajemniczej scenerii, na przykład w ciemnych lasach, nad rzekami, w ponurych mokradłach, w sąsiedztwie jeziora, na opustoszałych gościńcach.
  • W balladach mają miejsce niewytłumaczalne zjawiska, ingerują siły nadprzyrodzone.
  • Wydarzeniom towarzyszy aura grozy i tajemnicy.
  • Narrator często przyznaje się do swojej niewiedzy, zachowuje się, jakby był przypadkowym świadkiem wydarzeń.
  • Zgodnie z ludowym przekonaniem winowajca ponosi zawsze karę, a dobro zwycięża nad złem, np. ukarana zostaje mężobójczyni w balladzie Lilie czy młodzieniec z utworu Świtezianka.
  • W balladach działa jednak specyficzna sprawiedliwość ludowa, niepozbawiona okrucieństwa. Podczas jej wymierzania zdarza się, że giną też przypadkowi ludzie, np. w balladzie Lilie wraz z niewierną żoną zapada się pod ziemię pełen kościół ludzi.
  • Kara bywa też niewspółmierna do winy lub wyjątkowo wyrafinowana, jak w przypadku młodzieńca z ballady Świtezianka.
  • W balladzie występuje typowy dla epoki romantyzmu synkretyzm rodzajowy i gatunkowy – ballada łączy cechy różnych gatunków i rodzajów literackich.

Do jakiego rodzaju literackiego można zaliczyć balladę?

Stoi ona na pograniczu różnych rodzajów literackich: epiki, liryki i dramatu.

  • Cechą epicką ballady jest akcja, przebieg wydarzeń.
  • Do liryki zbliża się ballada poprzez nastrój, melodyjność, rytmiczność, budowę stroficzną.
  • Dramat przypomina napięciem dramatycznym, budowaniem mrożących krew w żyłach scen, obecnością dialogów.

Jaką balladę Mickiewicza można uznać za programowy utwór polskiego romantyzmu?

Romantyczność.

Jak brzmi motto ballady Romantyczność? Skąd pochodzi?

Methinks, I see… Where?
– In my mind’s eyes.
Shakespeare

Zdaje mi się, że widzę… gdzie?
Przed oczyma duszy mojej.

To motto z Szekspira.

Czego wyrazem jest to motto?

Wyrazem szacunku i podziwu dla czołowego angielskiego dramaturga, a zwłaszcza głoszonych w jego utworach prawd, że to, co irracjonalne, niewytłumaczalne, tajemnicze, groźne, związane z uczuciami, z psychiką ludzką, jest niezwykle ważne.

To właśnie te pierwiastki przejmują z jego dramatów romantycy, w tym także Mickiewicz w balladach.

Jakie nazwy własne wskazują na to, gdzie toczy się akcja ballady Świteź?

Płużyny, nowogródzka strona, Świteź.

Jaką legendę utrwala ballada Świteź?

Legendę o powstaniu jeziora Świteź położonego niedaleko Nowogródka.

Do jakich czasów odwołuje się w retrospekcjach narrator ballady Świteź?

Do czasów wczesnego średniowiecza.

Co było źródłem ballady Świteź?

Opowieści ludowe – bajania starców i historia – epizody historyczne ze średniowiecznej Litwy (pojawiają się nazwiska ówczesnych rycerzy, księcia Mendoga i Tuhana).

Komu ballada Świteź jest dedykowana i dlaczego?

Dedykacja brzmi: „Do Michała Wereszczaki”. Dedykowana jest mu po pierwsze dlatego, że był to przyjaciel Mickiewicza, z którego gościny korzystał on w 1821 roku. A ponadto Wereszczaka to właściciel majątku Tuhanowicze w okolicach jeziora Świteź, o którym mowa w balladzie.

W jakich słowach jest zawarte przesłanie tej ballady? Jak je zinterpretujesz?

To ostatni wers: „Miej serce i patrzaj w serce”, a także sformułowanie: „Czucie i wiara silniej mówi do mnie / Niż mędrca szkiełko i oko” oraz zdanie skierowane do mędrca:

Martwe znasz prawdy, nieznane dla ludu,
Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce.
Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu!

Co oznaczają te słowa?

Jest w nich sformułowana myśl romantycznych poetów: uczucia są ważniejszym narzędziem poznania niż rozum, mędrcy mogą się mylić, bo świata nie da się poznać wyłącznie rozumowo.

Świat jest pełen tajemnic, nie jest pozbawiony dziwów i cudów. Trudno go poznać „szkiełkiem i okiem”, czyli za pomocą tradycyjnych metod naukowych. Niekiedy ważniejsze od nich okazują się wiara i uczucia.

Jacy są bohaterowie ballady Romantyczność? Co możesz o nich powiedzieć?

Karusia, Jaś, starzec, narrator.

  • Karusia to dziewczyna sprawiająca wrażenie obłąkanej. Jej rozpacz po śmierci narzeczonego jest tak wielka, że nie potrafi rozpocząć życia na nowo. Czuje się nieszczęśliwa i niezrozumiana przez otoczenie.
  • Jaś objawia się Karusi jako duch. Jest widziany tylko przez nią. W jego istnienie nie wierzy starzec, który uznaje dziewczynę za szaloną. Nie widzi też Jasia lud, wierzy jednak, że Karusia ma z nim kontakt.
  • Starzec – racjonalista, widzi tylko to, czego nie da się dowieść rozumem. Nie dopuszcza myśli o istnieniu życia pozagrobowego i możliwości porozumienia się ze światem zmarłych. Gardzi wierzeniami gminu.
  • Gawiedź (lud, gmin) – społeczność wioski, w której mieszkali Jaś i Karusia, reprezentuje od wieków przekazywaną mądrość, znacznie różniącą się od wiedzy uczonych. Wierzy w życie pozagrobowe, świat duchów, miłość sięgającą aż poza grób.
  • Narrator – ufa Karusi i ludowej mądrości opartej na uczuciach, a nie wiedzy książkowej.

Jacy bohaterowie występują w balladzie Świteź? Co możesz o nich powiedzieć i jak ich podzielić?

  • Bohaterowie współcześni narratorowi.
    Organizatorzy wypraw, ksiądz, właściciel majątku, przedstawiciele ludu. Należą do nich także bohater-narrator i postać fantastyczna – nimfa wyłowiona z jeziora.
  • Bohaterowie zdarzenia (z przeszłości) opowiedzianego przez nimfę.
    Mendog – książę Litwy rezydujący w Nowogródku.
  • Tuhan – właściciel niedużego majątku Świteź położonego niedaleko stolicy Litwy. Wraz ze swym wojskiem ruszył on w kierunku Nowogródka, by udzielić pomocy litewskiemu księciu i odeprzeć atak cara Rusi.
  • Córka Tuhana (obecna nimfa) – odważna dziewczyna, która namawia ojca do pozostawienia swego majątku bez obrony. W tragicznej chwili, gdy wojska ruskie napierają na bramy Świtezi, prosi Boga o ratunek od hańby.
  • Mieszkanki Świtezi – bohater zbiorowy, występują jako grupa niewinnych kobiet padających ofiarą najazdu na ich miasto, zostają przemienione w zioła.
  • żołnierze ruscy – brutalnie napadający na bramy Świtezi, zachwyceni urokiem kwiatów i zrywający je, co kończy się ich śmiercią.

Jak można odtworzyć przebieg zdarzeń z przeszłości opowiedzianych przez nimfę?

Dawniej w miejscu jeziora stał potężny, dobrze przygotowany do obrony przed wrogiem gród zarządzany przez książąt z rodu Tuhanów. Stolicą Litwy był wówczas Nowogródek, a jej władcą Mendog. Gdy car ruski wypowiedział Litwie wojnę, Mendog poprosił Tuhana (ojca nimfy, wówczas kobiety, księżniczki) o pomoc w obronie kraju. Tuhan zmobilizował pięć tysięcy żołnierzy. Tuż przed wyruszeniem z odsieczą dla Nowogródka zawahał się jednak, że własne miasto, wszystkie kobiety i dzieci pozostawia bez wojskowej opieki. Wątpliwości te rozwiała jednak jego córka, która przekonała ojca, że powinien pomóc litewskiemu księciu. Żołnierze ruszyli więc na wojnę, a kobiety zostały same w grodzie. Nocą miasto zostało zaatakowane przez Rusinów. Kobiety, widząc swoją rozpaczliwą sytuację, postanowiły zabić się, by uniknąć pohańbienia przez żołnierzy. Córka Tuhana w modlitwie do Boga poprosiła o zesłanie śmierci na mieszkanki miasta. Bóg prośby wysłuchał – ziemia rozstąpiła się pod nogami kobiet, które po chwili zostały zamienione w zioła. Na tym nie koniec. Zioła pięknie kwitły – miały biały kolor i, jak się okazało, wielką trującą moc. Zachwyceni nimi ruscy żołnierze zrywali białe kwiaty i w tym momencie byli atakowani przez śmiertelną chorobę, i umierali.

Co możesz powiedzieć o ludowej sprawiedliwości w balladzie Świteź?

Niewątpliwie dobro zwycięża (mieszkanki Świtezi zostają ocalone przed hańbą), a zło zostaje ukarane (żołnierze najeźdźcy giną). Ukarana też zostaje ciekawość, wścibstwo śmiałków penetrujących wody jeziora (utonięcia).

Ocalony zostaje natomiast współczesny narratorowi dziedzic i działający pod jego kierunkiem ludzie (bo zaczynali swą pracę w imię Boże).

Warto jednak zauważyć, że ludowa sprawiedliwość w tej balladzie jest daleka od sprawiedliwości idealnej. Pojawiają się w niej elementy odpowiedzialności zbiorowej (giną wszyscy żołnierze napadający na miasto, a może niektórzy z nich nie byli okrutnikami?, może któryś wykonywał jedynie rozkazy?).

Zginąć też muszą bohaterowie pozytywni (mieszkanki Świtezi nie mogą dalej cieszyć się szczęściem jako kobiety czy dziewczyny, zostają przemienione w zioła). Najbardziej jednak dyskusyjne wydają się konsekwencje, jakie ponoszą śmiałkowie oddalający się za daleko od brzegów Świtezi – za zwykłe wścibstwo i ciekawość płacą cenę najwyższą: śmierć.

Podobnie jest zresztą w innych balladach – z karą niewspółmierną wobec winy spotykamy się np. w utworze Świtezianka, z odpowiedzialnością zbiorową w tekście .

Jak dochodzi do tego, że nimfa opowiada zdarzenia? W jakich okolicznościach?

Zostaje wyłowiona z jeziora. Jak do tego dochodzi? Nad Świtezią dzieją się dziwne rzeczy, niewytłumaczalne zjawiska budzą ciekawość i niepokój gawiedzi. W końcu „pan na Płużynach” organizuje wyprawę, która ma wyjaśnić tajemnicę jeziora. Kwestia interesuje go bardzo między innymi dlatego, że jezioro leży na terenie jego posiadłości, a on dziedziczy te tereny z dziada pradziada. Nie szczędzi czasu i pieniędzy przygotowania do naukowego rozpoznania dna. Po zgromadzeniu odpowiedniego ekwipunku i przygotowaniu statku, za radą jednego z mieszkańców (narratora) zaczyna poszukiwania z Bożą pomocą, gdyż miejsce uchodzi za diabelskie. Zostaje odprawionych kilka mszy i wezwany ksiądz, który kropi wody jeziora wodą święconą. Dopiero później na komendę dziedzica zostaje podjęta próba wyłowienia czegoś z głębi jeziora. Ku zdumieniu wszystkich z głębin większych, niż przypuszczano, zostaje wyłowiona… kobieta. To właśnie owa nimfa, rusałka.

Jak wygląda kobieta wyłowiona ze Świtezi?

Ma jasne włosy, jasną karnację i koralowe usta.

Co zwykle działo się ze śmiałkami, którzy usiłowali przeniknąć tajemnicę jeziora?

Ginęli.

Dlaczego śmiałkowie, którzy wyławiają nimfę, nie zostają ukarani?

Dlatego, że są jej potomkami – potomkami Tuhana oraz dlatego że zaczynali badania w imię Boże.

Jaką funkcję pełni przyroda w balladzie Świteź?

Natura to w tej balladzie nie tylko piękny krajobraz, lecz także niemalże równoprawny z postaciami bohater utworu. To wreszcie potężna, tajemnicza siła, ogromna moc, która może ingerować w zdarzenia – jezioro Świteź sprawia, że każdy śmiałek, który usiłuje przeniknąć jego tajemnicę, tonie. Zioła, w które Bóg przemienił kobiety, mają zabójczą moc: stanowią truciznę dla żołnierzy. Pełniły więc rolę Bożego narzędzia kary, a może nawet sędziego, który ukarał najeźdźców.

 

Zobacz:

Adam Mickiewicz – Ballady i romanse

Dlaczego Ballady i romanse uznawane są za praktyczny początek romantyzmu?

Ballady i romanse Adama Mickiewicza

Które ballady Mickiewicza podejmują rozważania natury moralnej?

Wykaż, że Ballady i romanse Mickiewicza są realizacją programu romantyków.

Kartkówka z Ballad i romansów.