Stagnacja czy pasmo sukcesów? Czy mamy czym się pochwalić na przestrzeni ostatnich lat? Sądząc po nagrodach – mamy. Sądząc po oczytaniu naszego społeczeństwa – niekoniecznie…

Poezja

  • Ostatnie lata upłynęły raczej pod znakiem poezji niż prozy. Świadczy o tym chociażby fakt, że na przestrzeni dwudziestu lat mieliśmy w dziedzinie poezji dwoje noblistów.
    • Czesław Miłosz dostał Nobla w 1980 roku,
    • Wisława Szymborska w roku 1996,

kiedy to raczej nikt się nie spodziewał, że drugi poeta z tego samego kraju może otrzymać tak prestiżową nagrodę. Prócz nich za wybitnych twórców uważa się:

  • Zbigniewa Herberta,
  • Adama Zagajewskiego,
  • Tadeusza Różewicza.
  • Nadal aktywni są Ernest Bryll czy też poeci Nowej Fali, dryfujący jednak od poezji zaangażowanej ku osobistemu doświadczeniu:
    • Stanisław Barańczak,
    • Julian Kornhauser,
    • Ewa Lipska.
  • Warto też wspomnieć o fenomenie poezji śpiewanej, najpierw związanej z drugim obiegiem (Jacek Kaczmarski i Grzegorz Gintrowski). Niemal wyłącznie w formie śpiewanej funkcjonują wiersze poetów Michała Zabłockiego czy Adama Ziemianina.
  • Nadal wielką popularnością cieszy się twórczość księdza poety Jana Twardowskiego.
  • W latach osiemdziesiątych zaznaczyła się zwłaszcza twórczość poetów piszących wiersze zaangażowane:
    • Bronisława Maja – redaktora krakowskiego NaGłosu,
    • Jana Polkowskiego.

Jan Polkowski debiutował w wydawnictwach podziemnych. Wydawano w nich też wiersze Barańczaka (Ja wiem, że to niesłuszne) czy piosenki Jacka Kaczmarskiego (Mury), wokół których wytworzyła się cała subkultura buntu; po 1989 roku wydano oficjalnie śpiewniki i płyty barda stanu wojennego.

  • Do miana poety kultowego urósł Zbigniew Herbert, śpiewany przez Gintrowskiego i wychwalany przez Barańczaka (Uciekinier z utopii) oraz Adama Michnika (Z dziejów honoru w Polsce).
  • Wizji literatury Maja i Polkowskiego przeciwstawiło się młode pokolenie debiutantów z lat dziewięćdziesiątych. Odchodzą oni od poezji zaangażowanej ku formalnemu eksperymentowi i prowokacji obyczajowej. Mowa o pokoleniu bruLionu (krakowskie pismo literackie). Ukazał się nawet wiersz manifest Świetlickiego Do Jana Polkowskiego. Spośród związanych z bruLionem warto wymienić:
    • Marcina Świetlickiego, lidera rockowej grupy Świetliki,
    • Jacka Podsiadłę,
    • Marcina Sendeckiego,
    • Dariusza Foksa (odłam „barbaryzujący”),
    • Krzysztofa Koehlera,
    • Marcina Barana (odłam „klasycyzujący”).

Proza

  • Ważną rolę odgrywa dziś reportaż i esej. Nowe, bardzo cenione w kraju i poza granicami książki piszą:
    • Hanna Krall (Dowody na istnienie, Tam już nie ma żadnej rzeki),
    • Ryszard Kapuściński (Heban – rzecz o Afryce, uhonorowana Ikarem, nagrodą wydawców).
  • Nadal królują dziennik i inne formy autobiografii (Kijowski, Brandys, quasi-dzienniki Konwickiego).
  • Pod koniec lat siedemdziesiątych i w latach osiemdziesiątych pewne ważne książki prozatorskie ukazują się w drugim obiegu.
    • Niektóre, jak choćby Kompleks polski Tadeusza Konwickiego, tylko dlatego, że w oficjalnym wydaniu zostały dotknięte ingerencją cenzury.
    • Inne – jak Mała apokalipsa Konwickiego, Wielki strach Juliana Stryjkowskiego – powstają specjalnie dla drugiego obiegu.
  • Drugi obieg udostępnia też literaturę emigracyjną (teksty Miłosza, Gombrowicza, Wata, Herlinga-Grudzińskiego, Hłaski), przedrukowuje teksty pisarzy z zagranicy, choćby Etykę i poetykę Barańczaka.
  • Przyswaja się także polskiej literaturze zakazane arcydzieła, takie jak Archipelag GUŁ-ag, Blaszany bębenek, Rok 1984.
  • W ramach rozliczeń ze stanem wojennym ukażą się potem na przykład Raport o stanie wojennym Marka Nowakowskiego czy Rzeka podziemna, podziemne ptaki Konwickiego.
  • Działają ważne drugoobiegowe pisma, powstałe na ogół pod koniec lat siedemdziesiątych; część z nich, jak Res Publica i Puls, utrzyma się po roku 1989 jako pisma oficjalne. Wielu pisarzy wydaje i oficjalnie, i nieoficjalnie, na przykład Konwicki. W latach osiemdziesiątych debiutuje książką Paweł Huelle – jego Weiser Dawidek to zdaniem wielu najbardziej znaczący debiut tej dekady.
  • W latach dziewięćdziesiątych kontynuują swą twórczość:
    • Tadeusz Konwicki,
    • Andrzej Szczypiorski (Noc, dzień, noc),
    • Marek Nowakowski (Grisza, ja tiebie skażu),
    • Józef Hen.
  • i autorzy tzw. nurtu wiejskiego:
    • Edward Redliński (Szczuropolacy, przemienieni potem w Szczurojorczyków, Krfotok)
    • Wiesław Myśliwski (Widnokrąg), laureat Nagrody Literackiej NIKE.
  • W prozie zaznacza się grono debiutantów, wielu z pokolenia bruLionu.
    • Manuela Gretkowska (My zdies’ emigranty, Kabaret metafizyczny, Tarot paryski, Namiętnik, również autorka scenariusza do kontrowersyjnej Szamanki) posługuje się aluzją literacką, formalnym eksperymentem, otacza ją aura skandalu.
  • BruLionowi towarzyszy refleksja młodych krytyków:
    • Jarosława Klejnockiego,
    • Jerzego Sosnowskiego,
    • Krzysztofa Vargi.
  • Inni debiutanci to:
    • Paweł Huelle (Weiser Dawidek, Opowiadania na czas przeprowadzki – proza gdańska, związana z tematem dojrzewania, dzieciństwa, małą ojczyzną);
    • Jacek Baczak, autor wstrząsającej książki o starości i umieraniu Zapiski z nocnych dyżurów;
    • Olga Tokarczuk (Podróż ludzi księgi, E.E., Prawiek i inne czasy, Dom dzienny, dom nocny – proza magiczna);
    • Izabela Filipiak (Śmierć i spirala, Absolutna amnezja – proza feministyczna, eksperymentalna);
    • Andrzej Stasiuk (Mury Hebronu, Opowieści galicyjskie, Biały kruk, Dukla, Dziewięć – ucieczka w Beskidy, motyw warszawskiego lumpa i outsidera literatury, świadomość trzydziestolatka);
    • Małgorzata Saramonowicz (Siostra, Lustra – „kryminał metafizyczny”);
    • Zyta Rudzka (Pałac cezarów, Białe klisze – proza poetycka);
    • Magdalena Tulli (Sny i kamienie, W czerwieni – proza poetycka).
  • Spośród starszych pisarzy warto wymienić na przykład:
    • Jerzego Pilcha, felietonistę, autora groteskowej powieści Spis cudzołożnic,
    • Tomka Tryznę (Panna Nikt),
    • Antoniego Liberę (Madame).
  • Jeśli chodzi o esej, króluje Czesław Miłosz, zwraca uwagę tom Zbigniewa Herberta Martwa natura z wędzidłem, nawiązanie do Barbarzyńcy w ogrodzie.

Zobacz:

Jakie podokresy w polskiej literaturze powojennej możesz wyróżnić?

Polska literatura współczesna – zestawienie

https://aleklasa.pl/liceum/c155-powtorka-z-epok-literackich/c352-wiek-xx-zestawienie/przeglad-lektur-polskiej-literatury-wspolczesnej

Literatura współczesna (przegląd)

Literatura lat 1980-2000. Co możesz o niej powiedzieć?