Liczebnik

Liczebnik –  samodzielna, odmienna część mowy

 Odpowiada na pytania  
  • ile?, ilu?
  • który z kolei?
  • sto, miliard, pół, jedna czwarta
  • ósmy, piąty, pierwszy, tysiąc drugi
 Funkcja                     określanie      liczby osób, zwierząt, rzeczy, zjawisk
  • dwadzieścia dni,
  • sto par,
  • pół masła
  • ćwierć pomarańczy
  • dwa psy
kolejności osób, zwierząt, rzeczy, zjawisk
  • dwudziesty pączek,
  • drugi na mecie,
  • setny z rzędu,
  • druga burza,


Odmiana liczebników

  • Liczebniki główne i porządkowe odmieniają się przez przypadkirodzaje np.
    • dwie książki, dwoma książkami,
    • dwaj bracia, dwóm braciom,
    • dwa okna, dwóch okien.
  • Liczebniki zbiorowe i ułamkowe tylko przez przypadki
    • pięcioro, (z) pięciorgiem, (o) pięciorgu;
    • jedna piąta, jednej piątej, jedną piątą.
  • Liczebniki porządkowe jako jedyne liczebniki odmieniają się przez przypadkiliczby np.
    • pierwsza strona książki,
    • pierwsze strony książek,
    • z pierwszych stron,
    • pierwszym stronom.

Rodzaj

  • Liczba pojedyncza   
    • męski – jeden
    • żeński – jedna
    • nijaki – jedno
  • Liczba mnoga
    • rodzaj męskoosobowy – dwaj
    • rodzaj niemęskoosobowy – dwie

Przypadki

liczebnik główny jeden odmienia się jak przymiotnik. W liczbie pojedynczej ma formy rodzaju męskiego (jeden), żeńskiego (jedna) i nijakiego (jedno), a w liczbie mnogiej formy męskoosobowe (jedni) i niemęskoosobowe (jedne).

Odmiana liczbnika jeden
  rodzaj męski  rodzaj żeński rodzaj nijaki
M.
D.
C.
B.
N.
Msc.
W.
jeden -∅ uczeń
jedn -ego ucznia
jedn -emu uczniowi
jedn -ego ucznia
jedn -ym uczniem
jedn -ym uczniu
jeden -∅ uczniu
jedn -a uczennica
jedn -ej uczennicy
jedn -ej uczennicy
jedn -ą uczennicę
jedn -ą uczennicą
jedn -ej uczennicy
jedn -a uczennico
jedn -o dziecko
jedn -ego dziecka
jedn -emu dziecku
jedn -o dziecko
jedn -ym dzieckiem
jedn -ym dziecku
jedn -o dziecko


Odmiana liczebników: dwa, trzy, cztery 

   dwa trzy cztery
 Forma męskoosobowa
M.
D.
C.
B.
N.
Msc.
W.
dwaj / dwóch
dwóch
dwom/dwóm
dwóch
dwoma
(o) dwóch
dwaj
trzej / trzech
trzech
trzem
trzech
trzema
(o) trzech
trzej
czterej / czterech
czterech
czterem
czterech
czterema
(o) czterech
czterej

 

   dwa trzy cztery
 Forma żeńska
M.
D.
C.
B.
N.
Msc.
W.
dwie
dwóch / dwu
dwom / dwu
dwie
dwiema / dwoma
(o) dwóch / dwu
dwie
trzy
trzech
trzem
trzy
trzema
(o) trzech
trzy
cztery
czterech
czterem
cztery
czterema
(o) czterech
cztery

 

   dwa trzy cztery
Forma niemęskoosobowa i nijaka
M.
D.
C.
B.
N.
Msc.
W.
dwa
dwóch
dwóm/ dwu
dwa
dwoma
dwóch
dwa
trzy
trzech
trzem
trzy
trzema
trzech
trzy
cztery okna
czterech okien
czterem oknom
cztery okna
czterema oknami
czterech oknach
cztery


Uwaga!

Liczebniki główne: dwa, trzy, cztery w rodzaju męskoosobowym mają dwie formy:

  • dwaj (chłopcy) i dwóch (chłopców),
  • trzej (żołnierze) i trzech (żołnierzy),
  • czterej (urzędnicy) i czterech (urzędników).

Zwróć uwagę na budowę zdania (formę czasownika)

  • Dwaj chłopcy spóźnili się na lekcję.
  • Dwóch chłopców spóźniło się na lekcję.

 

Odmiana liczebników od pięciu wzwyż

  Forma męskoosobowa Forma niemęskoosobowa
M.
D.
C.
B.
N.
Msc.
W.
pięciu, czternastu, trzystu
pięciu, czternastu, trzystu
pięciu, czternastu, trzystu
pięciu, czternastu, trzystu
pięcioma, czternastoma, trzystoma
pięciu, czternastu, trzystu
pięciu, czternastu, trzystu
pięć, czternaście, trzysta
pięciu, czternastu, trzystu
pięciu, czternastu, trzystu
pięć, czternaście, trzysta
pięcioma, czternastoma, trzystoma
pięciu, czternastu, trzystu
pięć, czternaście, trzysta

Uwaga!
niki główne typu tysiąc, milion, miliard nie odmieniają się przez rodzaje (są rodzaju męskiego) i odmieniają się jak rzeczowniki – przez przypadki i liczby.

       
M.  tysiąc -∅ (miesiąc)  milion -∅ (ogon)  miliard -∅ (oskard)
D.  tysiąc -a (miesiąca)  milion -a (ogona)  miliard -a (oskarda)
C.  tysiąc -owi (miesiącowi)  milion -owi (ogonowi)  miliard -owi (oskardowi)
B.  tysiąc -∅ (miesiąc)  milion -∅ (ogon)  miliard -∅ (oskard)
N.  tysiąc -em (miesiącem)  milion -em (ogonem)  miliard -em (oskardem)
Msc.  (o) tysiąc -u (miesiącu)  milioni -e (ogonie)  miliardzi -e (oskardzie)
W.   tysiąc -∅  milion -∅  miliard -∅


Odmiana liczebnika porządkowego

  • Liczebniki porządkowe mają odrębne formy rodzajowe:
    • rodzaj męski, żeński i nijaki – w liczbie pojedynczej
    • rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy – w liczbie mnogiej.
  • A odmieniają się jak przymiotniki przez przypadki, liczby i rodzaje.

 

Odmień liczebnik pierwszy z przymiotnikiem ładniejszy

  rodzaj męski rodzaj żeński  rodzaj nijaki 
M.
D.
C.
B.
Msc.
N.
W.
pierwszy – ładniejszy
pierwszego – ładniejszy
pierwszemu – ładniejszemu
pierwszego – ładniejszego
pierwszym – ładniejszym
(o) pierwszym – ładniejszym
pierwszy – ładniejszy
pierwsza – ładniejsza
pierwszej – ładniejszej
pierwszej – ładniejszej
pierwszą – ładniejszą
pierwszą – ładniejszą
(o) pierwszej – ładniejszej
pierwsza – ładniejsza
pierwsze – ładniejsze
pierwszego – ładniejszego
pierwszemu – ładniejszemu
pierwsze – ładniejsze
pierwszym – ładniejszym
pierwszym – ładniejszym
pierwsze – ładniejsze

Zrób test

Liczebnik TEST

Podział liczebników

    • główne
    • porządkowe
    • zbiorowe
    • ułamkowe
    • nieokreślone
    • mnożne
    • wielorakie


Liczebniki główne

  •  To takie, które oznaczają liczbę czegoś.
  • Zapytamy o nie ile?, ilu?
    pięć (ołówków), dziesięć (przykazań), tysiąc (żołnierzy), milion dwieście pięćdziesiąt (złotych);
    W naszej bibliotece jest (ile?) piętnaście komputerów.
  • Liczebniki główne odmieniają się przez:

    • przypadki pięć, pięciu, pięcioma
    • rodzajesześciu (mężczyzn), sześć (kobiet), sześciro (źrebiąt)
  • W liczebnikach głównych wielowyrazowych odmieniają się wszystkie elementy,
    • W domowym budżecie zabrakło dwóch tysięcy czterystu pięćdziesięciu siedmiu złotych.
    • Stypendia przyznano dwóm tysiącom czterystu pięćdziesięciu siedmiu studentom.
    • Wydobyto dwa tysiące czterysta pięćdziesiąt siedem ton węgla.

Uwaga!
Liczebnik jeden stojący na końcu liczebnika głównego wielowyrazowego nie odmienia się.
Zabrakło stu siedemdziesięciu jeden (chlebów).

 

 Liczebniki porządkowe

  • To takie, które porządkują kolejność osób i rzeczy.
  • Odpowiadają na pytanie który z kolei?
    drugi, trzynasty, dwudziesty dziewiąty, ósmy, ósmy, ósme, setny, setna, setne.
    – W dzienniku lekcyjnym mam (który z kolei?) siódmy numer.
    – Stał w sto dwudziestym ósmym rzędzie.
  • Liczebniki porządkowe odmieniają
  • się przez:
    • przypadkitrzeci, trzeciego, trzeciemu, (o) trzecim
    • liczbypierwsza strona książki, pierwsze strony książek
    • rodzajetrzeci, trzecia, trzecie

Uwaga!
W liczebnikach porządkowych wielowyrazowych odmieniają się jedynie elementy oznaczające dziesiątki i jedności. Pozostałe człony traktujemy jako liczebniki główne i nie odmieniamy ich.
Przykłady:
II wojna światowa zakończyła się w tysiąc dziewięćset czterdziestym piątym roku.
W tysiąc osiemset sześćdziesiątym trzecim wybuchło powstanie styczniowe.

 

Liczebniki zbiorowe

  • Określają liczbę osób różnej płci:
    Wczoraj w miejskim szpitalu na świat przyszło pięcioro niemowląt.
    Mama prowadzi do przedszkola dwoje (troje) dzieci.
    Czternaścioro uczniów (dziewczyny i chłopcy) uczyło się w czytelni.
    Skoro trzy tysiące dwieście trzydzieścioro jeden studentów, to znaczy, że byli wśród nich i mężczyźni (studenci) i kobiety (studentki).
  • Określają liczbę osobników niedorosłych:
    pięcioro kociąt, sześcioro szczeniąt, szesnaścioro piskląt, troje źrebiąt
    Osobniki niedorosłe to także: kaczęta, cielęta, kurczęta, prosięta, źrebięta, itp.
  • Określają liczbę rzeczowników mających tylko l.mn.
    Rzeczowniki występujące tylko w l.mn. to np. troje drzwi, pięcioro skrzypiec widły, sześcioro nożyc, dziewięcioro grabi.
  • Do liczebników zbiorowych zaliczamy liczebniki dwoje, troje i takie, które mają końcówkę -oro (dziesięcioro, trzynaścioro, sześćdziesięcioro, osiemdziesięcioro),
    Uwaga!
    Niemożliwe jest utworzenie liczebnika zbiorowego od liczebnika głównego jeden.Liczebniki zbiorowe odmieniają się przez przypadki. W liczebnikach zbiorowych wielowyrazowych odmieniają się człony oznaczające dziesiątki i jedności.
    Przykłady
    W biegu niepodległości wystartowało tysiąc czterysta trzydzieścioro troje uczniów.
    – tysiąc czterysta trzydzieścioro troje uczniów
    – tysiąc czterysta trzydzieściorgu trzem uczniom
  • Jeżeli w liczebniku zbiorowym wielowyrazowym ostatnim członem jest liczebnik jeden, wówczas odmienia się tylko element nazywający dziesiątki.
    – Trzy tysiące dwieście pięćdziesięcioro jeden studentów zgłosiło chęć pracy w wolontariacie.

Liczebniki ułamkowe

  • Liczebniki ułamkowe odmieniają się przez przypadki.
  • Liczebniki ułamkowe nazywają ułamki.
    – ćwierć, jedna trzecia, pół, trzy czwarte, półtora, jedna piąta, dwie siódme, sześć dziesiątych;
    – Na śniadanie zjada się u nas jedną czwartą (= ćwierć) bochenka chleba.       

Uwaga
Liczebniki pół i półtora są nieodmienne. Mówimy:

  • Za pół godziny zamykają sklep.
  • Przerwał komuś w pół słowa.
  • Kupił półtora kilograma jabłek.
  • Wyszedł ze sklepu z półtora kilogramem cytryn.

 

Liczebniki nieokreślone

To takie, które nie podają konkretnej liczby osób, rzeczy, zjawisk: parę, kilka, wiele, sporo, kilkaset, kilkanaście

Liczebniki nieokreślone odmieniają się przez:

  • przypadki kilka okien, kilku oknow, kilkoma oknami
  • rodzaje kilku lekarzy, kilkanaście egzemplarzy, kilkaset płyt, kilkoro wnucząt, paru uczniów, niewielu uczonych, wielu chłopców.

 

Liczebniki mnożne

To takie, które wskazują na mnogość, wielokrotność, powtórzenie czegoś.

Liczebniki te pokazują, z ilu części składa się całość przedmiotu lub ile razy dane zjawisko powtórzyło się.

– potrójna ochrona,
dwukrotnie omówiony,
sześciokrotnie cięższy,
–  trzykrotnie wyższy.

 

Liczebniki wielorakie

  • oznaczają różnorodność czegoś: dwojaki, trojaki, czworaki. 
    –  Działał w tej sprawie dwojako.
    –  Trojako to można rozumieć.

Uwaga!

  • Ze względu na budowę wyróżniamy liczebniki:
    • proste, np. dwa, cztery, kilka, trzeci;
    • złożone, np. dwadzieścia pięć, pięćdziesiąt osiem, sto dwudziesty trzeci.
  • Aby podkreślić, że liczba oznacza liczebnik porządkowy, stawiamy po nim kropkę, np. 2., 7., 23.
    Nie czytamy ich wtedy jako dwa, siedem, dwadzieścia trzy, ale drugi, siódmy, dwudziesty trzeci.
  • Nazwy liczb: jedynka, dwójka, trójka, czwórka, piątka, szóstka, itd. to rzeczowniki.
 W zdaniu liczebnik może pełnić funkcję:

  • przydawki:
    Dwa pociągi odjechały ze stacji.
    – Wyjechaliśmy o godzinie dziesiątej.

Wtedy liczebnik musi wystąpić w tym samym przypadku co określany przez niego rzeczownik.

  • orzecznika w orzeczeniu imiennym:
    – Magda będzie pierwsza.
    – Marek był czwarty na liście.
  • podmiotu    
    Wybiła dziesiąta.
    –  Cztery jest liczbą parzystą.
  • okolicznikiem sposobu  
    – Działał w tej sprawie dwojako.
    – Dwukrotnie podchodził do egzaminu.
    (liczebniki mnożne i wielorakie)

Zadanie

Napisz, jakich liczebników użyjesz, by określić liczbę rzeczowników: drzwi, dzieci, kurczęta. Krótko scharakteryzuj te liczebniki.

Do określenia liczby rzeczowników: drzwi, dzieci, kurczęta trzeba użyć liczebników zbiorowych, czyli: dwoje drzwi, troje dzieci, pięcioro kurcząt.
Liczebniki zbiorowe to liczebniki typu: dwoje, troje, piętnaścioro, siedmioro, dziesięcioro. Liczebników zbiorowych używa się: do określenia liczby rzeczowników oznaczających osoby różnej płci, (np. Na urodziny do Bartka przyszło czworo dzieci); do określenia liczby rzeczowników, które nazywają osobniki niedorosłe, (np. pięcioro źrebiąt) oraz do określenia przedmiotów, które występują tylko w liczbie mnogiej (np. Widziałem w muzeum dwoje skrzypiec).