Zaimek

Zaimek – samodzielna, odmienna część mowy

Odpowiada na pytania
  • kto? co?
  • czyj?
  • jaki?
  • który?
  • ja, ona, oni,
  • mój, wasz, twój,
  • żaden, wszyscy,
  • się, ten, tamten
Funkcja

Zastępowanie innych części mowy w zdaniu

  • rzeczownika
  • przymiotnika
  • liczebnika
  • przysłówka
  • Jurek jest moim bratem. On jest kochany.
  • Masz ładną bluzkę. Chciałabym mieć taką.
  • Wzięłam na wycieczkę 100 zł. Nie wiem, czy tyle mi wystarczy.
  • Mieszkam blisko. Tam, za rogiem.


Zaimki pełnią bardzo ważną funkcję, ponieważ dzięki nim unikamy powtórzeń wyrazów w bliskim sąsiedztwie oraz skracamy naszą wypowiedź, np. zamiast:

– Bardzo lubię Przemka. Przemek jest moim najlepszym kolegą. Na Przemku zawsze mogę polegać.
Powiemy:
– Bardzo lubię Przemka. On jest moim najlepszym kolegą. Na nim zawsze mogę polegać.

 

Niektóre zaimki mogą mieć krótszą i dłuższą formę

  • mi – mnie,
  • ci – tobie,
  • mu – jemu/niemu,
  • cię – ciebie,
  • jej – niej.

Dłuższych form zaimków używamy:

  • Na początku zdania,
    Jemu podoba się Milena.
    Mnie nie zależy na tym, a jemu?
  • Na końcu zdania – wtedy gdy na zaimek ma padać silny akcent logiczny.
    Wyświadczył przysługę mnie. (w domyśle – nie tobie, nie jemu)
  • W przeciwstawieniach,
    Pożyczę rower tobie, a nie jemu.
  • Gdy zaimek występuje samodzielnie, np. jako odpowiedź na pytanie
    – Kogo nie było wczoraj w szkole?
    Jego.
  • W połączeniu z przyimkami,
    Do ciebie nie mam żalu.
    Wieczorem wybieram się do niego.

Formy skrócone stosujemy natomiast w środku zdania i na jego końcu.
Wczoraj mi o tym powiedział.
Powinieneś go uprzedzić.

  • Niepoprawne jest stosowanie długiej formy zaimków bezpośrednio po czasownikach, np.
    Przyniosłam tobie lekturę.
  • Kiedy mamy wskazać na rzeczownik rodzaju żeńskiego, zawsze używamy zaimka .
    Pożycz mi tę książkę.
    Na dyskotece widziałam tę koleżankę.
  • W odniesieniu do rzeczowników rodzaju nijakiego używamy zaimka to,
    Umyłam to okno

Zobacz:

Zaimek TEST

Podziały zaimków

Podział I – ze względu na część mowy, którą zastępują

zaimki rzeczowne

  • zastępują rzeczowniki,
  • w zdaniu występują w roli podmiotu lub dopełnienia,
  • odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje.
  • odpowiadają na pytanie:kto?, co?
    – ja, my, nikt, ktokolwiek, ktoś, coś, cokolwiek, nic
    – Igor nie pojechał na wycieczkę w góry.
    Czy on nie lubi górskich krajobrazów?

zaimki przymiotne

  • zastępują przymiotniki,
  • w zdaniu najczęściej są przydawkami,
  • odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje,
  • odpowiadają na pytanie:
    • jaki?, jaka?, jakie?
      – taki, swój, jakiś, żaden, nijaki, wszelki
      – Masz ładną sukienkę. Chciałabym mieć taką. (sukienkę)
    • który?, która?, które?
      – ten, tamta, którykolwiek,
    • czyj?, czyja?, czyje?, kogo?
      – mój, twój, jego, jej, wasz, ich

zaimki liczebne

  • zastępują liczebniki,
  • w zdaniu pełnią funkcje przydawek,
  • odmieniają się przez przypadki i rodzaje
  • odpowiadają na pytanie:
    ile?, ilu?
    – tyle, wszystko, ileś, tyle
    – Madziu, musisz pożyczyć mi dwa złote. – Tylko tyle?

zaimki przysłowne

  • zastępują przysłówki,
  • w zdaniu występują w roli okoliczników,

Uwaga – zaimki przysłowne są nieodmienne (ponieważ przysłówek jest nieodmienną częścią mowy)

  • odpowiadają na pytanie:
    jak? – jakoś, tak

    kiedy? – wtedy, kiedykolwiek, kiedyś, nigdy, zawsze
    gdzie? – tu, tutaj, tam, wszędzie, gdziekolwiek, gdzieś, nigdzie
    skąd? – stamtąd, stąd
    dokąd? – tam, dokądkolwiek, dotąd
    którędy? – tamtędy

    – W ferie byłem w górach. Było wtedy mnóstwo śniegu.
    – Lubię Tatry. Tam jest tak uroczo.
    – Przyszedł stamtąd. Tutaj nie ma grzybów.

Podział II – ze względu na znaczenie:

  • zaimki osobowe

    • Wskazują na osobę, o której była mowa wcześniej (ja, mnie, ty, tobie, my, nam, wy, wam)
      – Zaprosiłam Marka.
      On umie grać na gitarze.
  • zaimki dzierżawcze
    • Informują o tym do kogo? lub do czego? ktoś lub coś należy
      swój, nasz, wasz, jej, wasz

      – Monika idzie z Anią i Wojtkiem, czyli ze swoimi przyjaciółmi.
  • zaimki wskazujące
    • Wskazują na osobę, rzecz, cechę, miejsce, ilość wskazane gestem lub na osobę, rzecz, cechę, miejsce, o których wcześniej była mowa
      tam, tutaj, ów, ten, tamten, dotąd, tędy, wtedy
      – Który z nich to kolega Tomka? – Tamten.
      – Wydaje się być miły. – Na pewno jest taki.
  • zaimek zwrotny
    • Służy do tworzenia czasowników zwrotnych oraz wypowiedzi bezpodmiotowych przy pomocy: się, siebie, sobą.
      • myć się, czesać się,
      • uśmiechać się,
      • robić sobie,
      • mówi się,
      • ściemnia się
  • zaimki pytające
    • Służą do tworzenia pytań.
    • Odnoszą się do osoby lub rzeczy, o którą pytamy.
      kto?, co? Kto idzie z nami?
      jaki?, jaka?, jakie?Jaka jest cecha tego metalu?
      który?, która?, które?Którym pociągiem odjeżdżamy?
      czyj?, czyja?, czyje?Czyj to zegarek?
      ile?, ilu?Ile mamy czasu?
  • zaimki względne
    • Służą do łączenia zdań podrzędnych z nadrzędnymi (zawsze stawiamy przed nimi przecinek).
      Mamy tyle czasu, ile potrzebujemy.
      Odjeżdżamy pociągiem, który właśnie wjeżdża na peron.
    • Odpowiadają na pytania:
      kto?, co?,
      jaki?, jaka?, jakie?,
      który?, która?, które?,
      czyj?, czyja?, czyje?,
      ile?, ilu?, jak?,
      gdzie?, kiedy?
  • zaimki nieokreślone
    • Wskazują na osobę, przedmiot, miejsce, cechę, które nie są dokładnie określone.
      jakiś, cokolwiek, gdzieś, ktoś, coś
      Ktoś coś kiedyś mi powiedział na twój temat.
    • Uwaga! większość zaimków nieokreślonych poznamy po cząstce lub -kolwiek, np.:
      jakiś, czyjś, gdzieś, ktokolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek, jakkolwiek
  • zaimki przeczące
    • nikt, nic, niczyj, żaden, nigdy, nigdzie, donikąd
  • upowszechniające (uogólniające)
    • każdy, wszyscy, wszelki, zawsze, wszędzie, zewsząd, wszystko, nic
      Zaimki upowszechniające faktycznie – uogólniają.
      Wszystko albo nic,
      Wszędzie albo nigdzie.
  • Wzmacniające
    • sam, sama, samo, sami
      Ja sam wam o tym powiedziałem.
      Ona sama to zrobiła.

Odmiana zaimka osobowych: ja, ty, my, wy
liczba pojedynczaliczba mnoga
M.
D.
C.
B.
N.
Msc.
ja
mnie
mnie, mi
mnie
mną
mnie
ty
ciebie
tobie, ci
ciebie, cię
tobą
tobie
my
nas
nam
nas
nami
nas
wy
was
wam
was
wami
was

 

Odmiana zaimka osobowych: on, ona, ono, oni, one
liczba pojedynczaliczba mnoga
rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy
M.
D.
C.
B.
N.
Msc.
on
jego, niego, go
jemu, niemu, mu
jego, niego, go
nim
(o) nim
ona
jej, niej
jej, niej
ją, nią
nią
(o) niej
ono
jego, niego, go
jemu, niemu, mu
je, nie
nim
(o) nim
oni
ich, nich
im, nim
ich, nich
nimi
(o) nich
one
ich, nich
im, nim
je, nie
nimi
(o) nich

 

Odmiana zaimka osobowych: taki, który
liczba pojedynczaliczba mnoga
rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy
M.
D.
C.
B.
N.
Msc.
taki, który
takiego, którego
takiemu, któremu
takiego, kterego
takim, którym
(o) takim, którym
taka, która
takiej, której
takiej, której
taką, która
takiej, której
takiej, której
takie, które
takiego, którego
takiemu, któremu
takie, które
taką, którą
takim, którym
tacy, którzy
takich, których
takim, którym
takich, których
takimi, którymi
(o) takich, których
takie, które
takich, których
takim, którym
takie, które
takimi, którymi
(o) takich, których

 

Odmiana zaimków osobowych: ten, ta, to
liczba pojedynczaliczba mnoga
rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy
M.
D.
C.
B.
N.
Msc.
ten
tego
temu
tego/ten
tym
(o) tym
ta
tej
tej

tej
(o) tej
to
tego
temu
to
tym
(o) tym
ci
tych
tym
tych
tymi
(o) tych
te
tych
tym
te
tymi
(o) tych


W zdaniu zaimek może pełnić funkcję:

  • podmiotuOna jest bardzo cierpliwą osobą.
    – O tym wydarzeniu nie będą wiedzieć nawet oni.
    – Nie było jej dzisiaj na zajęciach.
    – Czy to prawda, że oni byli winni całemu zajściu?
    Każdy może zostać bohaterem.
    Ktoś zapomniał zamknąć drzwi.
    Cokolwiek się stanie i tak jesteśmy zwycięzcami.
  • dopełnienia– Pocieszam się, że mogło skończyć się gorzej.
    – Podaj mu klucze.
    – Zaproście ich na imprezę.
    – Myślimy o was.
    Czego potrzebujesz?
  • przydawkiŻaden plan nie okazał się dobry.
    Którykolwiek chłopiec okaże się winny, poniesie karę.
    Wszelki wysiłek był daremny.
    – Nie podoba mi się ten obraz.
    – W taki sposób osiągnął sukces.
    – W czasach liceum był moim przyjacielem.
    – Przypatruje się swojemu odbiciu.
  • okolicznikaWszędzie was szukaliśmy.
    – Pójdźmy tamtędy.
    Nigdy nie potrafiłeś dobrze rysować.
    – Powiedz to tak, jakbyś był tego pewny.

    Kiedykolwiek pomyślę o Ance, mam wyrzuty sumienia.

Zadanie

Podane zaimki podziel według dwóch kryteriów:

  • ze względu na to, jaką część mowy zastępują w zdaniu
  • ze względu na znaczenie

my, kto, ile?, tyle, tamten, kiedy?, nikt, tam, wasz, jaki, co, ktoś

Podział…

ze względu na to, jaką część mowy zastępują w zdaniu

  • rzeczowne: my, kto, nikt, co, ktoś
  • przymiotne: tamten, wasz, jaki
  • liczebne: ile, tyle
  • przysłowne: kiedy, tam

ze względu na znaczenie

  • osobowe: my
  • wskazujące: tamten, tam, tyle
  • pytające: ile?, kiedy?
  • względne: kto, co, jaki
  • przeczące: nikt
  • nieokreślone: ktoś
  • dzierżawcze: wasz

Zobacz:

Zaimek TEST

Części mowy. Podstawowe informacje. (ćwiczenia)

Części mowy – powtórka

Fleksja

Fleksja TEST