Pierwszy rolnik i pierwszy zbrodniarz w dziejach ludz­kości – ar­chetyp bratobójcy. Jeden z bohaterów Księgi Rodzaju.

Kwestionariusz osobowy

  • Imię: Kain – w języku hebrajskim znaczy: nabytek.
  • Koneksje rodzinne: pierworodny syn Adama i Ewy, starszy brat Abla oraz Seta, który, mi­mo że najmłodszy z braci, został ojcem ludzkości.
  • Stan cywilny: żonaty ze swoją bliźniaczą siostrą Aklimą.
  • Dzieci: z jego potomków najbardziej zna­ny jest syn Henoch, którego imieniem Kain nazwał zbudowane przez siebie pierwsze miasto.
  • Umiejętności: uprawianie ziemi, oranie.
  • Cechy charakteru: ponury, zawistny.

 

Garść faktów z życia Kaina

Wina:

  • Zazdrość Kaina spowodowana jest przez to, że Bóg przyjmuje ofiarę z owiec złożoną przez Abla, odrzu­cając jednocześnie jego ofiarę z płodów ziemi.
  • Pod wpływem uczuć zawiści i gniewu zabija młodszego brata.
  • Próbuje ukryć swą zbrodnię. Na pytanie Stwórcy, gdzie jest Abel, odpowiada: Nie wiem. Czyż jestem stróżem brata mego?

Kara:

  • Bóg nie karze Kaina śmiercią, ale życiem na wygnaniu i nieprzychylnością ziemi, którą spla­mił bratnią krwią: „gdy ją [ziemię] uprawiać będziesz, nie da ci owoców; tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemi, ale kto by cię zabił, karany będzie siedmiorako – mówi Pan”. Czoło zbrod­niarza naznaczone zostaje znamieniem, aby nikt nie ośmielił się go zabić.
  • Kain, wygnaniec, osiada na wschód od Edenu, w ziemi Nod.

Fakty mniej znane:

  • Po jego urodzeniu Ewa powiedziała: Otrzymałam człowieka przez Boga.
  • Potomkowie Kaina tworzą pierwszą cywilizację, umieją wyrabiać narzędzia z brązu i żela­za, ale wraz z postępem szerzy się zło.

 

Różne interpretacje czynu Kaina

  • Tradycja mu­zułmańska wskazuje, że przyczyną niechęci Stwórcy do pierworodnego syna Adama i Ewy było poślubienie przez niego, wbrew woli ojca, swej bliźniaczej siostry.
  • Konflikt oracza Kaina i pasterza Abla można widzieć jako metaforę odwiecznej walki rolników z koczownikami, którzy osiadłym plemionom często niszczyli plony.
  • Ewangeliści Łukasz i Mateusz widzą w czynie Kaina pogwałcenie niewinności Abla.
  • Święty Augustyn w dziele Państwo Boże przekonuje, że walka Kaina i Abla jest zapowiedzią ciągłych zmagań między ludźmi wybranymi do zbawienia (państwem Bożym) a potępio­nymi (państwem ziemskim).

 

Kain jako bohater utworów literackich

Kain to postać alegoryczna, ilustrująca pewne prawdy o Bogu i świecie, a przede wszystkim o słabości i upadku człowieka. W Biblii zestawia się go na zasadzie kontrastu z niewinnym Ablem, eksponuje jego zbrodnię oraz karę, którą wymierzył mu Stwórca, a po­mija całą sferę przeżyć wewnętrznych. Taka prezenta­cja otwiera duże możliwości przed twór­cami, pozwalając im na kreowanie Kaina jako bohate­ra niejednoznacznego, mrocznego, psy­chicznie skomplikowanego. Bardziej niż samo brato­bójstwo interesują ich motywy działa­nia, walka dobra ze złem w duszy człowieka i późniejsze życie zbrodniarza dręczonego wyrzutami sumienia. A oto kilka utworów bezpośrednio nawią­zujących do biblijnej historii.

  • Wędrówki Kaina Samuela T. Coleridge’a (1798 r.) oraz tragedia fantastyczno-filozoficzna George’a Byrona Kain (1821 r.) – niezbyt znane utwory romantyczne, odnotowane tu dla porząd­ku historycznego, wskazują na zainteresowanie tej epoki problematyką zbrodni i zbrodnia­rza, odbiegającą jednak od jednoznacznych interpretacji biblijnych.
  • Na wschód od Edenu (1952 r.) – kluczowa dla rozważań o Kainie powieść Johna Steinbec­ka, epopeja rodziny Trusków, w której dwa kolejne pokolenia powtarzają sche­mat biblij­nych braci: Adam był ukochanym synem, diametralnie różniącym się od swojego brata Karola, który daremnie próbował zyskać uczucie ojca. Ich ciągła rywalizacja zniszczyła mię­dzy nimi wszelkie więzi i doprowadziła do narastania w odrzuconym synu uczuć wro­gości i nienawiści, pogłębiając jego wrodzoną skłonność do zła. Adam, choć w dzieciństwie doświadczył destrukcyjnych emocji, konkurując z bra­tem, powtarza błąd swego ojca i samotnie wychowuje Aarona i Kaleba. Jego ulubień­cem staje się idealista i romantyk, poważnie myślący o przyszłości Aaron. Drugi z bliźniaków czuje się odrzucony, ale uparcie walczy o miłość ojca. Po fiasku fi­nansowym przedsięwzięcia brata chce wynagrodzić Adamowi straty i ofiarowuje mu zarobione przez siebie piętnaście tysięcy dolarów, lecz ten odmawia przyjęcia pieniędzy. Wy­wo­łuje to gwałtowną reakcję Kaleba, który pali banknoty i w zawistnym gniewie wy­ja­wia Aaronowi prawdę o ich matce – morderczyni i bezwzględnej właścicielce domu publicznego. W ten sposób pośrednio przyczynia się do śmierci brata, który – nie mo­gąc pogodzić się z poznanymi faktami – zaciąga się do wojska i ginie we Fran­cji.
    Steinbeck nie ogranicza się tylko do przeniesienia historii z Księgi Rodzaju w czas przełomu wieków XIX i XX, ale wiąże ją z rozważaniami o ścierającym się w człowieku dobru i złu. Kaleb ma wyrzuty sumienia, ponieważ czuje się winny śmierci brata. Jego cierpienie po­głę­bia przekonanie, że jest wierną kopią matki i po niej dziedziczy zło, któ­re okazuje się silniejsze od niego. Adam obarcza Kaleba odpowiedzialnością za śmierć Aarona, a jednak – wbrew biblij­ne­mu schematowi – tuż przed śmiercią błogosławi czuwającego przy jego łożu syna, wypowiadając hebrajskie słowo timszel (znaczące: możesz) i tym samym po­twierdza­jąc, że zła się nie dziedziczy, że można nad nim zapanować i walczyć o dobro. W przeciwieństwie do swego biblijnego protoplasty, Kaleb odnajduje – choć późno – miłość ojca, a wraz z nią nadzieję i siłę wewnętrzną do przeciwstawienia się tkwiące­mu w nim złu.

.

Odwołania do postaci i losu Kaina w literaturze

Z historią Kaina wiąże się wiele motywów wykorzystywanych w literaturze: rywali­zacja rodzeństwa o uczucia rodziców, zwłaszcza ojca; zawiść prowadząca do bratobójstwa lub przyczyniająca się do śmierci bliskiej osoby; życie człowieka naznaczonego zbrodnią. Spró­bujmy przyjrzeć się niektórym utworom wpisującym się w krąg wymienionych zagadnień, pa­miętając jednak, że nie możemy każdego zbrodniarza porównywać z Kainem i w każdym morderstwie szukać analogii do biblijnych wydarzeń.

Najbardziej czytelnym i chętnie wykorzystywanym symbolem jest niewątpliwie kainowe piętno, ale wśród postaci nim naznaczonych nie zawsze znajdujemy bratobójców.

  • Lady Makbet, żona tytułowego bohatera tragedii Williama Szekspira, pragnąc korony, na­kła­nia swego męża do zabicia prawowitego władcy, Duncana, i z zimną krwią zacie­ra ślady morderstwa. Z czasem zaczynają dręczyć bohaterkę wyrzuty sumienia, które narastają z kolejnymi zbrodniczymi czynami Makbeta, doprowadzając ją do ob­łę­du i samobójczej śmierci. Symbolem winy wywołującej wewnętrzne cierpienia Lady Makbet jest niezmywalna plama krwi na jej dłoniach.
  • Braterska zawiść prowadząca do zbrodni pojawia się w Zbójcach Fryderyka Schillera. Franci­szek Moor, zazdrosny o uczucia ojca, intrygami doprowadza do wydziedziczenia brata, który – w istocie szlachetny – staje na czele zbójeckiej bandy, by walczyć z niesprawie­dliwością społeczną. Gdy nie udaje się próba otrucia Karola i prawda o kłamstwach Fran­ciszka zostaje odkryta, ten popełnia samobójstwo. Umiera także ojciec, a Karol oddaje się w ręce prawa.
  • Czoło Balladyny z dramatu Juliusza Słowackiego naznaczone zostało krwawym piętnem po zabiciu przez nią siostry Aliny, współzawodniczącej z nią o względy Kirkora. Głównym moty­wem postępowania bohaterki nie jest więc zawiść o uczucia matki, ale, po­dobnie jak u La­dy Makbet, niepohamowana żądza władzy. Balladyna działa bez­względnie, żyje tak, jakby nie było Boga, ale nie potrafi zagłuszyć wyrzutów sumienia, choć stara się usprawiedliwiać przed samą sobą słowami: „Tylu ludzi większych się nad mój dopu­ścili grzechów i żyją”. Chce ukryć swe zbrodnie i uciec od odpowiedzialności, stać się wyższą nad wyrok, świętą jak ołtarz, lecz w końcu sama wydaje na siebie wy­rok i ginie rażona piorunem.
  • Bliznę Kaina zmazać z czoła i poczuć się wybranym przez Boga do realizacji wielkiej idei pragnie po nieudanym samobójstwie Kordian. Tytułowy bohater dramatu Słowackiego czuje się uka­rany już przez to, że nie zginął, bo to piekielna kara niebios – życie.
  • Nawróconym Kainem nazywa się Raskolnikowa ze Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. Bo­hater odrzuca prawa Boskie i z premedytacją popełnia zbrodnię, ale ostatecznie czyn ten budzi w nim wyrzuty sumienia i w efekcie głęboką pogardę dla siebie. Raskolnikow pragnie odkupić swą wi­nę, ponosząc karę. Fizycznym zadośćuczynieniem staje się pobyt na katordze, ale prawdziwa przemiana ma charakter duchowy: pod wpływem cierpienia wewnętrznego Ro­dion otwiera się na miłość i wiarę – nawraca się.

Najbardziej zainteresowani Kainem byli romantycy. A to dlatego, że odpowiadał ich fascynacji mrocznymi stronami człowieka, a zarazem wpisywał się w rozważania o bun­cie jednostki przeciwko autorytetom, wśród nich także Bogu.

Dla­czego w późniejszych epokach rzadsze są nawiązania do biblijnego zbrodniarza? W związku z tym pytaniem warto chyba przyjrzeć się zagadnieniu kary. Mordercom podobnym do Kaina sprawiedliwość wymierzają Bóg, siły natury lub wyrzuty sumienia. Prawo ludzkie – nawet jeśli zaczyna działać – w istocie swej jest drugorzędne (finał losów Karola Moora i Raskolnikowa). I tu rodzi się pytanie: czy współczesnym odpowiada takie rozumienie sprawiedliwości? Czy zgodziliby się na pozosta­wienie kary w rękach Boga?

 

Pojęcia związane z Kainem

  • Kainowy – zbrodniczy, skierowany przeciwko bratu lub rodakowi.
  • Kainowe piętno (kainowe znamię) – nieusuwalne piętno naznaczające zabójcę brata lub ro­daka; w znaczeniu szerszym: znamię zbrodniarza, mordercy.
  • Kainowa zbrodnia – zbrodnia bratobójstwa.

 

Zobacz:

Biblia – TABELA

https://aleklasa.pl/gimnazjum/c268-prace-pisemne/bohater-do-prac-pisemnych/bohaterowie-starego-testamentu-2

Biblia