Najwięcej tej krytyki znajdziemy w literaturze doby staropolskiej. Począwszy od renesansu – światłe umysły dostrzegały i krytykowały wady szlachty. Później także romantycy i pozytywiści, Młoda Polska i dwudziestolecie międzywojenne – w każdym z reprezentatywnych dzieł zamieszczano obraz szlachty. Lecz bądźmy sprawiedliwi – inne stany, np. duchowieństwo także obrywało swoje cięgi. Najmniej miał do powiedzenia chłop, lecz i on w prozie Żeromskiego wypada nieszczególnie. Poza tym jeśli odczytamy wady szlachty, jakie wylicza Mickiewicz w Panu Tadeuszu, to trzeba też pamiętać o zaletach, o wielkim sentymencie polskim do soplicowskiego dworku, o tym, że jeśli Jacek Soplica był paliwodą to był też patriotą itd. Wyliczmy więc najpierw wady, jakie literatura i historia zarzucały szlachcie, a potem rejestr tytułów utworów, w których można je znaleźć.

Wśród wad widzimy m.in.: prywatę, sobiepaństwo, sarmatyzm, przekonanie o własnej ważności, lenistwo, opilstwo, niechęć do ksiąg i nauki, skłonność do bójek i awantur, brak szacunku dla władzy królewskiej.

Utwory: (wybór)

Zobacz:

Problematyka obywatelska i krytyka Polaków w Pieśni o spustoszeniu Podola Jana Kochanowskiego.

Portret Polaków i obyczajów polskich ­zawarty w literaturze oświecenia

Jakie wady narodowe krytykuje Ignacy Krasicki w Satyrach?

Jacy byliśmy, jacy jesteśmy? Myśli o Polsce i Polakach, zawarte w literaturze staropolskiej i w oświeceniu.

Trudny problem dziedzictwa sarmackiego w literaturze epok późniejszych – omów na wybranych przykładach.

Oświecenie wobec sarmatyzmu

Krytyka wad szlacheckich w literaturze czasów stanisławowskich

Krytyka wad szlacheckich w literaturze oświecenia