Przymiotnik

Przymiotnik –  samodzielna, odmienna część mowy
 Odpowiada na pytania  
  • jaki?, jaka?, jakie?
  • który?, która? które?
  • czyj?, czyja?, czyje?
  • biały płaszcz
  • kamienne schody
  • pilny uczeń
  • matczyna miłość
  • braterska przyjaźń
  • porównanie homeryckie
 Funkcja                          nazywa cechy i właściwości rzeczowników
  • ciekawa płyta,
  • młodzieżowa bluza,
  • babcine okulary
określa kształt i barwę
  • okrągły stół,
  • biała lampa
określa materiał, z jakiego dana rzecz jest wykonana
  • lniane zasłony,
  • drewniany płot


Zapamiętaj na przykładzie:

Rzeczownik książka można opisać za pomocą różnych przymiotników. Książka może być:

  • gruba, stara, zabrudzona, ciekawa, mała, pognieciona, pożyczona, zgubiona, szara, poręczna, duża itp.

I to jest właśnie zadanie przymiotnika: nazywanie cech rzeczowników!

 

Przymiotniki odmieniają się przez:

1. Liczby

  • liczbę pojedynczą:  

    • zielony beret, ekskluzywny samochód,
    • ładna dziewczyna, duża pika
    • grzeczne dziecko, czyste okno
  •  liczbę mnogą:  

    • zielone berety, ekskluzywne samochody
    • ładne dziewczyny,
    • grzeczne dzieci, czyste okna

2. Rodzaje  

  • Liczba pojedyncza

    • rodzaj męski  

      • duży,
      • nerwowy
    • rodzaj żeński 

      • duża,
      • nerwowa
    • rodzaj nijaki 

      • duże,
      • nerwowe

Liczba mnoga

    • rodzaj męskoosobowy  
      • duzi,
      • nerwowi
    • rodzaj niemęskoosobowy  
      • duże,
      • nerwowe

Pamiętaj
Przymiotniki zgadzają się z rzeczownikami pod względem: liczby, rodzaju, przypadka.

  • duży chłopiec – liczba pojedyncza, rodzaj męski, mianownik;
  • mądrych kobiet – liczba mnoga, rodzaj żeński, dopełniacz;
  • ekskluzywne samochody – liczba mnoga, rodzaj niemęskoosobowy, mianownik;
  • ładnemu dziecku – liczba pojedyncza, rodzaj nijaki, celownik.

 

Liczba pojedyncza    Liczba pojedyncza
rodzaj męski rodzaj żeński  rodzaj nijaki  rodzaj męskoosobowy  rodzaj niemęskoosobowy
mały mała małe mali małe
jasny jasna jasne  jaśni jasne
biurowy  biurowa  biurowe  biurowi  biurowe

 

 3. Przypadki

  słoneczna plaża
  l. pojedyncza l. mnoga
M.  słoneczna (plaża  słoneczne (plaże)
D.  słonecznej (plaży)  słonecznych (plaż)
C.  słonecznej (plaży)  słonecznym (plażom)
B.  słoneczną (plażę)  słoneczne (plaże)
N.  słoneczną (plażą)  słonecznymi (plażami)
MSC.  słonecznej (plaży)  słonecznych (plażach)
W.  słoneczna (plażo)  słoneczne (plaże)

 Zapamiętaj!

  • Przymiotniki mają ten sam przypadek, liczbę i rodzaj gramatyczny, co określane przez nie rzeczowniki, np.: Przymiotnik z określanym przez niego rzeczownikiem zawsze tworzą związek zgody.

    • słonecznym dniem,
    • słonecznymi plażami,
    • słonecznymi dniami.

  • Aby bez problemu odmienić przymiotnik przez przypadki, dobierz do niego jakiś rzeczownik. Będzie Ci o wiele łatwiej, np. słoneczna (plaża).
    I teraz określamy rodzaj
  • Niektóre przymiotniki w rodzaju męskim, oprócz dłuższej formy w mianowniku l.poj. z końcówką -y (np. wesoły, zdrowy, gotowy) mają także krótsze formy, pozbawione końcówki np.
    • wesoły – wesół,
    • zdrowy – zdrów,
    • gotowy – gotów,
    • pewny – pewien,
    • winny – winien.

 

Podział przymiotników:

Przymiotniki zmysłowe

– oznaczają cechy, które możemy spostrzec różnymi zmysłami:

  • wzrokiem dostrzegamy barwy, wymiary np. złocisty, kulisty, duży;
  • słuchem – cechy głosów, np. cichy, chrapliwy;
  • dotykiem odczuwamy, czy przedmiot jest gładki czy szorstki, suchy czy mokry;
  • smak – ważny jest przy potrawach, np. kwaśny, słodki, słony, ostry;
  • powonienie – służy do rozpoznawania zapachów, np. pachnący, wonny, śmierdzący.

Przymiotniki umysłowe

określają cechy psychiczne, ludzkie, np.:

  • cierpliwy, bystry, zdolny, hojny, odważny, pojętny, słowny, dzielny, mądry, troskliwy.

Przymiotniki względne 

oznaczają materiał, z którego rzecz została zrobiona, np.:

  • stalowy nóż,
  • marmurowa rzeźba,
  • brylantowy pierścionek,
  • drewniany płot,
  • plastykowy kubek,
  • złota obrączka,
  • słomiany dach,
  • jedwabna koszula.

Uwaga
Przymiotniki względne nie stopniują się, ponieważ nie można powiedzieć, że stół był bardziej drewniany, a  obrączka bardziej złota!

Przymiotniki charakterystyczne

Nadają rzeczownikom szczególne, indywidualne cechy.
Tworzy się je od rzeczowników za pomocą przyrostków -aty-asty, -ty, -sty.

  • -aty  brodaty (od brody),
  • -asty kraciasty (od kraty), iglasty (od igły), falbaniasty (od falbany)
  • -ty piegowaty (od piegów),
  • -sty  piaszczysty (od piasku), błotnisty (od błota), mglisty (od mgły)

Przymiotniki dzierżawcze

Informują, do kogo należy przedmiot. Zwykle pochodzi od nazwy właściciela.
Pytamy wtedy:

  • czyj?  los psi
  • czyja?  miłość siostrzana, ręka ojcowska
  • czyje?  oczy kocie, łoże Madejowe

 

Stopniowanie przymiotników

Stopniowanie przymiotników służy do wyrażenia różnego stopnia natężenia cechy:

  • stopień równy jest określeniem neutralnym,
  • stopień wyższy wskazuje na większe natężenie cechy,
  • stopień najwyższy – największe.

 

Mamy trzy stopnie przymiotnika:

  • stopień równy
    – to forma wyjściowa. Określa normalne natężenie cechy np.
    głośny, miły, szorstki, chory, grzeczny
  • stopień wyższy
    – wskazuje, że natężenie cechy wzrasta.
    Dodaj przyrostek -szy lub użyj słowa bardziej lub mniej
    np.
    głośniejszy, milszy, bardziej szorstki, bardziej chory, mniej grzeczny
  • stopień najwyższy
    – opisuje największe natężenie cechy.
    Dodaj przedrostek naj- i przyrostek -szy lub użyj słowa najbardziej lub najmniej
    np.
    najgłośniejszy, najmilszy, najbardziej szorstki, najbardziej chory

 

STOPNIOWANIE stopień równy   stopień wyższy stopień najwyższy 
 proste / regularne ładny
gruby
ładniejszy
grubszy
najładniejszy
najgrubszy
 opisowe / złożone miękki

szorstki

bardziej miękki
mniej miękki
bardziej szorstki
mniej szorstki
najbardziej miękki
najmniej miękki
najbardziej szorstki
najmniej szorstki
 nieregularne zły
dobry
mały
duży 
gorszy
lepszy
mniejszy
większy
najgorszy
najlepszy
najmniejszy
największy

 
Zapamiętaj

  • Przy stopniowaniu zwykłym – kolejne szczeble tworzymy, dodając:
    Stopniowanie nieregularne. Dotyczy przymiotników nieregularnych, które całkowicie zmieniają temat wyrazu:
    zły – gorszy – najgorszy; duży – większy – największy; mały – mniejszy – najmniejszy.

    • przyrostki w stopniu wyższym -szy,
    • przedrostki w stopniu najwyższym naj-.
  • Gdy stopniujemy opisowo w górę, dodajemy do formy stopnia równego wyrazy bardziej a do stopnia najwyższego najbardziej np.
    • śliski – bardziej śliski – najbardziej śliski

  • Gdy stopniujemy opisowo w dół, dodajemy do formy stopnia równego wyrazy mniej do stopnia najwyższego najmniej np.
    • śliski – mniej śliski – najmniej śliski

Uwaga!

  • Stopniowanie malejące można przeprowadzać tylko w sposób opisowy!
  • Niektóre przymiotniki nie stopniują się!

    • Te określające stałe cechy np. materiał z którego coś zostało zrobione (mosiężny, dębowy, złoty) drewniany (most) – to most wykonany z drewna, więc nie może być np. bardziej drewniany (to stała cecha).
    • Te pochodzące od rzeczowników (sokoli wzrok, matczyna miłość, wieczorna cisza) – wronie (gniazdo) – to gniazdo należące do wron (nie może więc być „bardziej wronie”)
  • Przymiotniki złożone
    • ciemnoczerwony szal,
    • jasnoniebieski płaszcz,
    • przydomowy ogródek,
    • nadbudowane piętro,
    • przydrożny bar,
    • małomiasteczkowa atmosfera.

  • Przymiotniki, które mają już pewien stopień
    • niebieskawy odcień (lekko niebieski)
    • zielonkawy deseń (lekko zielony)
    • złotawy poblask (lekko złoty)
  • Jeżeli chcemy wskazać na brak jakiejś cechy, możemy posłużyć się formantem nie lub bez:

    • bezwonny gaz,
    • bezbarwna ciecz,
    • bezludna wyspa
    • nielubiany serial,
    • nieładny widok,
    • niemiła sytuacja

Pamiętaj o podstawowej zasadzie: jeśli można stopniować przymiotnik w sposób prosty, to posługiwanie się stopniowaniem opisowym jest błędem. Przede wszystkim stopniowanie proste (regularne)! Zdecydowanie więc ładniejszy niż bardziej ładny. 

Pamiętaj, że przymiotnik łączy się zawsze z rzeczownikiem, tworząc związek zgody. W takim związku wyrazy „zgadzają się” ze sobą mają, jednakowe formy: przypadków, liczb, rodzajów.


Wątpliwości co do poprawności

Nie z przymiotnikiem – razem czy oddzielnie?

  • Nie – z przymiotnikiem w stopniu równym zawsze piszemy łącznie
    niedogodny, niecierpliwy, nieładny, niegościnny, niebezpieczny.
  • Nie – z przymiotnikami w stopniach wyższym i najwyższym zawsze piszemy oddzielnie
    nie dłuższa; nie najszybszy; nie najlepsze; nie najwdzięczniejsza, nie najładniesza.

Kiedy stosować łącznik?

Jeżeli dwa lub trzy przymiotniki są równe sobie znaczeniem – to łączymy je kreseczką (łącznikiem), np.

  • sezon wiosenno-letni;
  • klasa matematyczno-fizyczna;
  • Akademia Górniczo-Hutnicza;
  • słownik polsko-angiesko-niemiecki,
  • deseń biało-niebieski.

Wyjątek stanowi wyraz głuchoniemy!

Bez łączników piszemy natomiast przymiotniki złożone z członów nierównorzędnych, np.

    • dwukierunkowy,
    • szorstkowłosy,
    • małosolny,
    • międzykontynentalny,
    • dalekobieżny,
    • wczesnobarokowy,
    • jasnoczerwony,
    • ciemnoniebieski.
 
Przymiotnik w zdaniu może pełnić funkcję

  • przydawki
    nazywa różne cechy przedmiotów, ludzi.
     

    • Zimna woda ciekła z kranu.
    • Do naszej klasy chodzą ładne dziewczyny.
  • dopełnienia  
    • Artur pokonał silniejszego.
  • orzecznika  
    • Za rok Olka będzie ładniejsza.
    •  Maciej jest wesół.
    •  Marek jest zdrów jak ryba.
  • podmiotu

    • Silniejszy pokonał słabszego.
    • Wiódł ślepy kulawego.
    • Zaradny zawsze sobie poradzi.
    • Zdrowi właśnie opuścili szpital.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Fleksja TEST 2

1. Fleksja