Funkcje formantów słowotwórczych

Formanty nie tylko tworzą nowe wyrazy – wyrazy pochodne, ale także modyfikują ich znaczenie. Wyrazy pochodne o wspólnym znaczeniu słowotwórczym, nadanym im przez odpowiednie formanty, tworzą odrębne kategorie znaczeniowe.

Wśród rzeczowników odrzeczownikowych wyróżniamy następujące kategorie znaczeniowe:

  • Zdrobnienia
    Tworzą je formanty: -ek, -ka, -ko, -ik, -yk, np.
    mur – mur -ek „mały mur”
    małpa – małp -ka „mała małpa”
    wino – win -ko „małe wino”
    koń – kon -ik „mały/miły koń”
    talerz – talerz -yk „mały talerz”
  • Zgrubienia
    Tworzą je formanty: -sko, -isko, -ysko, -idło, -ydło, np.
    baba – bab -sko „zła baba”
    chłop – chłop -isko „zły chłop”
    ucho – usz -ysko „duże ucho”
    powieść – powieśc -idło „zła powieść”
    sztuka – sztucz -ydło „zła sztuka”
  • Nazwy miejsc,
    w których się coś znajduje, wytwarza lub sprzedaje – tworzą je formanty: -nia, -arnia, -alnia, -ownia, -nik, -nica, np.
    cukier – cukier -nia „miejsce, w którym sprzedaje się wyroby z cukru”
    kawa – kawi -arnia „miejsce, gdzie można wypić kawę”
    przędza – przędz -alnia „fabryka przędzy”
    kocioł – kotł -ownia „miejsce, gdzie znajduje się kocioł”
    kura – kur -nik „miejsce, gdzie są kury”
  • Nazwy wykonawców zawodów
    Tworzą je formanty: -nik, -owiec, -arz, -ak, -ista, np.
    rola – rol -nik „ten, kto pracuje na roli”
    stocznia – stoczni -owiec „ten, kto pracuje w stoczni”
    czapka – czapk -arz „ten, kto szyje czapki”
    ryba – ryb -ak „ten, kto łowi ryby”
  • Nazwy mieszkańców
    miast, wsi, osiedli, regionów, krajów – tworzą je formanty: -ak, -anin, -ik, -czyk, -ańczyk, -ec, -in, np.
    Śląsk – Śląz -ak „mieszkaniec Śląska”
    Głogów – głogowi -anin „mieszkaniec Głogowa”
    Anglia – Angl -ik „mieszkaniec Anglii”
    Chiny – Chiń -czyk „mieszkaniec Chin”
    Afryka – Afryk -ańczyk „mieszkaniec Afryki”Uwaga!
    Nazwy mieszkańców państw i regionów piszemy wielką literą,
    nazwy mieszkańców miast, wsi i osiedli – małą literą.
  • Nazwy żeńskie od męskich
    – tworzą je formanty: -ka, -ica, -nica, -owa, -yni, np.
    kot – kot -ka „samica kota”
    słoń – słon -ica „samica słonia”
    uczeń – uczen -nica „dziewczyna uczeń”
    wójt –wójt -owa „żona wójta”
    mistrz – mistrz -yni „kobieta mistrz”

 

Wśród rzeczowników odczasownikowych wyróżniamy następujące kategorie znaczeniowe:

  • Nazwy wykonawców czynności
    – tworzą je formanty: -acz, -arz, -ak, -ca, -nik, -iciel, -ec, np.
    grać – gr -acz „ten, kto gra”
    pisać – pis -arz „ten, kto pisze”
    śpiewać – śpiew -ak „ten, kto śpiewa”
    kierować – kierow -ca „ten, kto kieruje”
  • Nazwy narzędzi
    – tworzą je formanty: -ak, -acz, -aczka, -nik, -anik, -arka, -ałka, np.
    pisać – pis -ak „to, czym się pisze”
    rozpylać – rozpyl -acz „to, czym się rozpyla”
    kopać – kop -aczka „to, czym się kopie”
    palić – pal -nik „to, czym/na czym się pali”
    rozpuszczać – rozpuszcz -alnik „to, czym/w czym się rozpuszcza”
  • Nazwy miejsc,
    w których się coś robi – tworzą je formanty: -nia, -arnia, -alnia, -isko, np.
    pracować – pracow -nia „miejsce, gdzie się pracuje”
    prać – pral -nia „miejsce, gdzie się pracuje”
    palić – pal -arnia „miejsce, gdzie się pali”
    kopać – kop -alnia „miejsce, gdzie się kopie”
    wysypywać – wysyp -isko „miejsce, gdzie się wysypuje (śmieci)”

 

Wśród rzeczowników odprzymiotnikowych wyróżniamy następujące kategorie znaczeniowe:

  • Nazwy nosicieli cech
    – tworzą je formanty: -ec, -ek, -ka, -ak, -ik, -as, -us, np.
    mądry – mędrz -ec „ten, kto jest mądry”
    skąpy – skąpie -ec „ten, kto jest skąpy”
    śmiały – śmiał -ek „ten, kto jest śmiały”
    młody – młodz -ik „ten, kto jest młody”
  • Nazwy cech
    – tworzą je formanty: -ość, -ota, , np.
    stary – star -ość „cecha człowieka, który jest stary”
    głupi – głup -ota „cecha człowieka, który jest głupi”
    zielony – zieleń -Ø „cecha czegoś, co jest zielone”

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Słowotwórstwo. Podstawowe informacje.

Słowotwórstwo

Słowotwórstwo – pytania i odpowiedzi cz. 1

Słowotwórstwo – pytania i odpowiedzi cz. 2

Słowotwórstwo TEST 1

Słowotwórstwo TEST 2

Słowotwórstwo TEST 3