Filozofię średniowiecza epoki zdominowały dwa systemy – najpierw św. Augustyna, który przeszczepił na chrześcijański grunt ideę Platona, potem św. Tomasza, który z kolei to samo uczynił z myślą Arystotelesa. Swoistą naukę wielkiej miłości głosił św. Franciszek z Asyżu. Nie stworzy, co prawda, systemu filozoficznego, ale funkcjonuje w naszej świadomości pełna pokory i zachwytu nad światem postawa franciszkańska.

 

Filozofia średniowiecza

Święty Augustyn

Augustynizm (filozofia dramatyczna)

Człowiek jest istotą rozdartą między tęsknotą za niebem a ziemią…

  • Dokonał połączenia myśli Platona z założeniami chrześcijaństwa.
  • Przeniósł na grunt Europy platoński dualizm (każda rzecz ma postać duchową – ideę i postać materialną – cień idei).
  • Ukazał człowieka jako rozdartego pomiędzy tęsknotą za niebem, a pokusami ziemskiego istnienia, rozpiętego pomiędzy aniołami a zwierzętami – stąd dramat.
  • Myśl o życiu przyszłym i Bogu (kontemplację) uważał za jedyny istotny cel egzystencji. „Pragnę poznać Boga i duszę… I nic więcej” – głosił.

Konsekwencje
Bardzo silny system filozoficzny, gruntujący teocentryczny światopogląd epoki. Przyczynił się do rozwoju hagiografii, podobnego postrzegania świata w epokach uduchowionych jak barok czy romantyzm, oraz popularności motywu vanitas (przemijania) w kulturze. Powraca w epokach uduchowionych.

Św. Augustyn

Święty Tomasz

Tomizm (filozofia harmonijna)

Świat jest harmonijnym dziełem Boga

  • Pragnął połączyć myśl Arystotelesa z doktryną chrześcijańską.
  • Głosił harmonijną strukturę wszechświata, w którym każdy byt ma swoje miejsce w hierarchii (na drabinie bytów) – człowiek znajduje się na szczeblu niższym niż anioły, ale wyższym od reszty stworzeń..
  • Stworzył pierwszy całościowy system teologiczno-filozoficzny.
  • Dostrzegał potęgę rozumu ludzkiego, twierdził, że „rozum nie niszczy wiary, lecz ją udoskonala”.
  • Według niego człowiek jest istotą społeczną, a władza monarchy pochodzi od Boga.
  • Sformułował pięć dowodów na istnienie Boga.

Konsekwencje
Tomizm stał się podstawą wszelkich ideologii racjonalnych, odżywa w epokach takich jak renesans czy oświecenie, od niego wychodzą filozofowie wierzący w ludzki rozum jak choćby Kartezjusz, twórca racjonalizmu.
Tomizm porządkuje świat, definiuje istnienie jako doskonałe dzieło Boskie – pozwoli to późniejszym pokoleniom godzić wiarę i religię z afirmacją życia.

Przedstaw podstawowe założenia filozofii św. Tomasza z Akwinu

Święty Franciszek

franciszkanizm (filozofia miłości bliźniego)

  • Głosił filozofię wszechogarniającej miłości do świata i wszelkiego stworzenia jako dzieła Bożego.
  • Kierował się dosłownym rozumieniem nakazu Chrystusa o porzuceniu wszystkiego i podążaniu za nim.
  • Zrezygnował z dziedzictwa, rozdał pieniądze, stworzył wędrujący zakon.
  • Był przeciwnikiem ascetyzmu umartwiającego ciało.
  • Głosił kazania do ryb i ptaków.
  • Spisano jego czyny w Kwiatkach świętego Franciszka.

Konsekwencje
Franciszkanizm stał się nurtem w filozofii, ale i literaturze, powracającym w epokach późniejszych. Idea miłości, pochwały życia, zrozumienia słabości ludzkich zyskała popularność. Franciszkanizm zaistniał też w poezji współczesnej (twórczość księdza Twardowskiego), oraz klasycznych utworach chwalących świat.

Jakie ideały propagował św. Franciszek z Asyżu?

Zauważ, że średniowiecze wcale nie odwróciło się całkowicie od antyku, jak sugeruje to renesans, pragnący być jedynym odrodzeniem i spadkobiercą starożytności. Arystoteles był prawdziwym autorytetem wieków średnich, a słowa Marka Aureliusza uznawano za zapowiedź przyjścia Chrystusa i interpretowano w duchu chrześcijańskim.

Uwaga

  • Augustynizm odnajdujemy w hagiografii, w ukształtowaniu ascetycznego modelu życia, pochwały kontemplacji, pogardy dla świata ziemskich wartości.
    Przykład – święty Aleksy, który latami leży pod schodami, obojętny na chłód, głód, upokorzenia – stara się myślą dotrzeć do Boga. Augustyńskie rozdarcie pomiędzy pokusami ziemi a wołaniem nieba pobrzmiewa też mocno w poezji prebarokowej i baroku. W sonetach Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego („I nie miłować ciężko, i miłować nędzna pociecha…”), w wierszach Daniela Naborowskiego, w Miltonowskim Raju utraconym.
  • Tomizm pociągał twórców ceniących uporządkowanie świata. Misterną strukturę skonstruował w wiekopomnym dziele Włoch Dante Alighieri. Boska komedia to księgi Piekła i Czyśćca oraz „nieba” – Raju. Harmonię i ład ceniono też w renesansie – w poezji Kochanowskiego znajdziemy pochwałę Bożego stworzenia, urody w konstrukcji wszechświata, pochwałę Boga-Mistrza, genialnego Architekta.
  • Św. Franciszek sam stał się bohaterem literatury – nie tylko Kwiatków…, ale również innych: Kwiatków świętego Franciszka z Asyżu Romana Brandstaettera, Krzyżowców Zofii Kossak-Szczuckiej, Srebrnych orłów Teodora Parnickiego. Jego poglądy i postawa wpłynęły na poezję – do franciszkanizmu zwrócił się po wcześniejszym buncie przeciw Bogu Kasprowicz, również Leopold Staff, a w poezji współczesnej – ideały franciszkańskie zawiera w swoich strofach ksiądz Jan Twardowski.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Czy potrafisz wykazać, że filozofia średniowiecznych myślicieli miała wpływ na literaturę?

Przedstaw najważniejszych filozofów średniowiecza

Na czym polegał uniwersalizm kultury średniowiecznej?

Średniowieczna filozofia

Czy potrafisz wykazać, że filozofia średniowiecznych myślicieli miała wpływ na literaturę?

ŚREDNIOWIECZE – TABELA

Pojęciownik epok: średniowiecze

TEST ze średniowiecza 4