HAGIOGRAFIA – Legenda o świętym Aleksym

Legenda o świętym Aleksym

To jeden z najważniejszych zabytków polskiej literatury. Jest to polskie tłumaczenie popularnego żywotu świętego – Aleksego. Nie jest jedyne, ale najsłynniejsze i reprezentatywne zarówno dla gatunku, jak i typu ascety, średniowiecznego wzorca parenetycznego.

Treś­cią Legendy

są dzieje Aleksego, które spełniają wszelkie wymogi modelu biografii świętego. Mamy więc opis narodzin i młodości, jego małżeństwa, które się nie spełnia, bowiem młodzian złożył ślub czystości i wyruszył na tułaczkę. Obserwujemy upokorzenia i ubóstwo, które znosi oraz cuda – jak choćby interwencja Matki Boskiej, która każe Aleksego wprowadzić do kościoła. Liczne cuda następują po śmierci bohatera – dzwony same biją, ciało ma uzdrowicielską moc. Wiadomo, że umarł i jakie były jego losy, bowiem zmarły pozostawia wyjaśniający list.

Jaki w tym sens?

Aleksy przedkłada kontemplację, modlitwę i duchowe poszukiwanie Boga nad ofertę ziemskiego życia. Jest to swoista realizacja filozofii św. Augustyna oraz teocentryzmu epoki. Aleksy staje się bohaterem reprezentującym ideały średniowiecza – dla niego nie są wartością ani pieniądze, ani ród, ani miłość. Szuka bliskości z Bogiem. Decyduje się na trudną drogę – odrzuca ziemskie życie, by umartwić ciało, cierpieć, rozmyślać.

Na czym polega jego asceza?

Rezygnuje z dziedzictwa i bogactwa. Ślubuje czystość cielesną – porzuca żonę. Rezygnuje z posiadania domu – idzie na tułaczkę. Znosi głód, upokorzenia, leży pod schodami kościoła, myśląc o Bogu i modląc się.

Co świadczy o jego świętości?

  • Świadczą o niej cuda. Zarówno te za życia, jak i po śmierci.
  • Utwór zbudowany jest według schematu klasycznego żywotu świętego.
  • Prezentuje parenetyczny wzorzec ascety.
  • Aleksy przedkłada kontemplację, modlitwę i duchowe poszukiwanie Boga nad ofertę ziemskiego życia. Jest to swoista realizacja filozofii św. Augustyna oraz teocentryzmu epoki.

 

Żywot św. Aleksego – interpretacja

Dane z tekstu wyczytane:

  • W Rzymie jedno panię było
    Coż Bogu rado służyło,
    A miał barzo wileki dwór
    (…)Eufamijan jemu dziano
    (…) A żenie jego dziano Aglijas.
    Aleksy był synem możnego pana Eufamijana i jego żony Aglijas. Pochodził z Rzymu. Jego rodzice pragnęli bardzo dziecka i modlili się o nie do Boga.
  • Bog tych prośb wysłuchał.
    A gdy się mu syn narodził,
    Więcci mu zdziano Aleksy.
    Urodził się im chłopczyk, Aleksy. Gdy skończył dwadzieścia cztery lata Eufamijan kazał się synowi ożenić. Posłuszny pojął za żonę królewnę Famijanę.
  • A gdy się z nią pokładał,
    Tej nocy z nią gadał;
    Wrocił zasię pirścień jej
    A rzekł tako do niej:
    „Ostawiam cię przy twym dziewstwie (…)”.
    To ważny moment w życiu świętego! Składa śluby czystości. Pozostawi żonę dziewicą i uda się na tułaczkę.
  • Nabrał sobie śrzebra, złota dosyć,
    Co go mogł piechotą nosić (…)
    Rozdał swe rucho żebrakom
    Śrzebro, złoto popom, żakom.
    Aleksy rozdaje majątek, kładzie się pod drzwiami świątyni, ukrywa pochodzenie.
  • Eż się stało w jeden czas,
    Wstał z obraza Matki Bożej obraz.
    Cud. Matka Boska ukazuje się klucznikowi i każe otworzyć kościół Aleksemu. Uznano go po tym za świętego, lecz Aleksy nie pragnął chwały – wyruszył w podróż, wrócił do Rzymu, by pokutować, leżąc pod schodami dworu ojca.
  • Tu pod wschodem leżał
    Każdy nań pomyję złą wodę lał.
    A leżał tu sześćnaćcie lat.
    Aleksy umiera, wcześniej napisawszy list wyjaśniający jego pochodzenie. Śmierci męczennika towarzyszyły cuda – dzwony same dzwoniły, a od zwłok Aleksego leciała uzdrawiająca woń.
  • Kogokole para zaleciala
    Od tego świętego ciała
    Ktory le chorobę miał,
    Natemieście zdrow ostał.
    Kolejny cud, podobnie jak fakt, że nikt nie mógł wyjąć listu z ręki zmarłego. Udało się to dopiero jego żonie.

Jakkolwiek niedzisiejsza i dziwna wydaje się historia Aleksego – to prezentuje ideał świętego w myśl filozofii epoki. Świetnie obrazuje hierarchię wartości ludzi średniowiecza – teocentryzm epoki, pogardę dla wartości doczesnych. Celem życia jest staranie o życie pośmiertne.

 

Spojrzenie współczesne – Iłłakowiczówna

W oczach człowieka współczesnego czyny Aleksego i innych ascetów wydają się absurdalne. Co więcej – mogą wydać się zbrodnią wobec darów Boga – życia i ciała. Inaczej patrzył na to św. Franciszek, który nie uznawał dręczenia brata – ciała. My, współcześni, patrzymy na to inaczej. Zagadnienie dzisiejszej aktualności utworu i postawy Aleksego należy dobrze przemyśleć – wprawdzie ilustracja jego czynów (np. kontemplacja pod schodami i ulewą pomyj) wydaje się współczesnym zupełnie absurdalna, lecz głoszone ideały i kontekst epoki odgrywają dużą rolę w tego typu dyskusjach.

Oto jak odczucia żony Aleksego wyobraża sobie Iłłakowiczówna w wierszu Opowieść małżonki świętego Aleksego:

Czekałam na ciebie lat dziesięć i dwadzieścia, i trzydzieści z górą,
młoda, piękna, pachnąca – potem zimna, twarda, z zeschłą pomarszczoną skórą (…) (1)

Wysyłałam po ciebie sługi i wysyłałam po ciebie okręty…
…Nie przywieziono cię… lecz wieść głosiła żeś święty… (…) (2)

Lecz tyś odszedł… Stopy bose, sakwy, kij i włosienica,
I mrowie robactwa, i dokoła twarze plugawe żebraków (…) (3)

I chwytałam się nadziei jak odlatujących ptaków
I biegłam do wróżbitów, i szukałam na niebie znaków
I biłam głową o mur, i wzywałam cię w imię Jezu Chrysta o Aleksy, (4)

  • (1) W taki sposób wyraża ból oczekiwania i obrazuje upływ czasu. Te słowa to gorycz jednostki odrzuconej, poświęconej dla wielkiej idei, podkreśla upływ czasu.
  • (2) Gorycz. Mówiono, żeś święty… Dla kobiety średniowiecza to wielka wartość, którą trzeba uszanować. Ale jak bolesna…
  • (3) Koszmarna wizja ascezy. Jak można było wybrać taką drogę?
  • (4) Totalny wyraz rozpaczy, ból porzucenia, odwołanie się do Boga – po czyjej jest stronie?

Ten utwór to głos kobiety współczesnej. Nie godzi się z wyborem męża, pokazuje drugą stronę zdarzeń, z perspektywy osoby odrzuconej. Głos żony Aleksego to głos życia, które święty odrzucił…

 

Schemat żywotu świętego:

  • Prolog – narrator mówi o motywach swojej opowieści, prosi Boga o pomoc, a słuchaczy o wyrozumiałość.
  • Opis narodzin.
  • Cudowne dzieciństwo i młodość świętego.
  • Małżeństwo (często ślub czystości).
  • Ucieczka z domu – rozdanie majątku.
  • Prześladowania, umartwienie ciała.
  • Cuda czynione za życia (lub cudowne wydarzenia).
  • Śmierć.
  • Cuda po śmierci ascety.

 

Powracające motywy żywotów charakterystyczne dla gatunku i epoki

  • topos porzucenia domu rodzinnego, tułaczki i rezygnacji z zamożnego dziedzictwa; to dość częsty motyw hagiografii – podobne są nawet w tej fazie dzieje św. Franciszka – tak odmiennego w swoich późniejszych czynach,
  • motyw ślubowania czystości (rozstanie z żoną w noc poślubną),
  • skrajna asceza (cierpienia ciała: głodu, chłodu przez pokutnika),
  • cudowne zdarzenia – interwencja Matki Boskiej, głos z nieba, cuda pośmiertne.

 

Asceza – reprezentanci i drastyczne pomysły

Szymon Słupnik
Spędził na słupie 68 lat. Słupy zmieniał, by były coraz wyższe. Pożywienie przynosili mu ludzie. Słupników było wielu – poświęcali życie kontemplacji…

Święta Dorota – wzór dziewicy
Odmawia ręki księciu Fabrycjuszowi – jest za to biczowana, szarpana hakami, przypalana, głodzona, w końcu zabita.

Św. Sebastian – patron rannych
Żołnierz – chrześcijanin. Poniósł śmierć za wiarę. Ukazywany najczęściej jako młodzieniec przebity strzałami.

Święty Grzegorz
Ubierał się jedynie w prześ­cieradło, modlił się i płakał, a żywił się spleśniałym chlebem.

Święty Antoni – eremita egipski
Walczył z demonem, miesz­kał w grobie, głodził się.

Święty Jerzy – ścięty za wiarę, patron rycerzy.

Uwaga termin!
Romantyka świętości
Termin Johana Huizingi. Oznacza związany z ascezą – nurt typowy dla średniowiecza, wyrażający myśl ludzi epoki, najważniejszy obok etosu rycerskiego.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Święty Aleksy

Święty Aleksy – charakterystyka

Czym jest hagiografia? Podaj przykłady

Średniowieczna hagiografia – literackie realizacje (na wybranym przykładzie)

Legenda o św. Aleksym

Średniowieczna hagiografia

Średniowieczna hagiografia – literackie realizacje (na wybranym przykładzie)

Czy dzieje świętego Aleksego są typową hagiografią?

PODYSKUTUJ: