Wiedza podstawowa

Tragedia grecka

Przykłady sformułowań:

• Tragizm i tragedia. Objaśnij pojęcia, podaj przykłady; pochodzenie tragedii, teatr antyczny.
• Antygona Sofoklesa – tragedia o ludzkich losach.
• Antygona i Kreon jako bohaterowie tragiczni.
• Cechy dramatu antycznego i szekspirowskiego na przykładzie poznanych utworów.
• Porównaj cechy dramatu antycznego, szekspirowskiego i romantycznego.

 

Treści podstawowe:

Kategoria tragizmu jako sytuacji wyboru spośród dwu równorzędnych racji. Jakąkolwiek decyzję podejmie bohater tragiczny – przyniesie mu ona negatywne następstwa.

  • Tragedia – to gatunek dramatyczny, oparty o konflikt tragiczny. W przeciwieństwie do komedii uznawany za gatunek wysoki, ośrodkiem akcji jest tu bohater tragiczny, który w finale ponosi klęskę.
  • Tragedia wywodzi się z Dionizji Wielkich – świąt ku czci Dionizosa. Pierwszym aktorem prowadzącym dialog z chórem i koryfeuszem był Tespis (VI w. p.n.e.)
  • Tragedia grecka ma ściśle określoną kompozycję: dzieli się na epeisodia i stasimony, parodos i exodus (wejście i wyjście chóru). Istotna jest zasada trzech jedności (miejsca, akcji, czasu) obecność chóru i rola fatum (przeznaczenia) w losach bohaterów.
  • Tragedia, która weszła do kanonu lektur: Antygona.
    Dzieje odważnej dziewczyny z nieszczęsnego rodu Labdakidów okazały się ponadczasową prezentacją zderzenia praw jednostki z interesami ogółu, prawa religii z prawem państwowym, uczucia z nakazem. Między posłuszeństwem sercu, bogom i zwyczajowi a lojalnością wobec władzy musiała wybrać Antygona. Ale i Kreon jest postacią tragiczną: musi wybrać między obroną autorytetu władzy i racją stanu a uczuciem i interesami rodziny. Zwycięstwo moralne przypadnie Antygonie.

Tragedia grecka to pierwsze ogniwo w całym łańcuchu rozwojowym gatunków dramatycznych, a za razem punkt odniesienia. Łamano jej prawa lub nawiązywano do nich:

  • tragedia grecka
    • reguła 3 jedności
    • zasada decorum
    • obecność chóru
    • ograniczona liczba aktorów
  • dramat szekspirowski rozbija 3 jedności: wielka przestrzeń, objętość czasu, wielowątkowość
    • eliminuje chór
    • zrywa z decorum
    • sceny z dużą liczbą osób
  • dramat romantyczny
    • nawiązuje do Szekspira
    • ma kompozycję otwartą
    • bohater romantyczny nosi piętno tragizmu
    • sceny cząstkowe (np. Dziadów) nawiązują do reguł klasycznych
  • antyteatr
    W pewnym sensie wznawia cechy tragedii greckiej. Jedność miejsca akcji, czasu, uboga scenografia. Np. Różewicz w Kartotece wprowadza chór.

 

Jak uatrakcyjnić wypowiedź?

  • Znajomością innych niż Antygona tragedii antycznych. Choćby dziejów jej ojca Edypa, które obrazują wiarę ludzi starożytnych w siłę fatum, pokazują ironię tragiczną. Możecie wspomnieć choćby słowem o innych słynnych postaciach: Elektrze (bohaterce sztuk Sofoklesa, Ajschylosa, Eurypidesa) – kochającej swojego ojca, a nienawidzącej matki, aż do zabójstwa Klitajmestry. „Kompleks Elektry” jest przecież swoistym przełożeniem „kompleksu Edypa” na płeć żeńską – dziewczynki podświadomie zazdrosne o matkę (według teorii Freuda). Matkobójcą jest zresztą Orestes – brat Elektry, bohater trylogii Ajschylosa pt. Oresteja. Ciekawostką może być informacja o tym, że dzieje dzieci Agamemnona (bo są nimi Elektra i Orestes) stały się ulubionym tematem artystów antycznych: malarstwa wazowego, ściennego, a także rzeźby.
  • Wiedzą o kontynuacjach i nawiązaniach w późniejszej literaturze. Może to być wzmianka o kompozycji Odprawy posłów greckich Jana Kochanowskiego lub Kartoteki Różewicza. Może być też zdanie o współczesnym nurcie, nawiązującym do antyku, we współczesnej literaturze amerykańskiej. Najsłynniejszą perłą tego nurtu jest dramat O’Neilla Żałoba przystoi Elektrze. Można wspomnieć o obecności „greckiego chóru” w komedii Woody`ego Allena „Jej wysokość Afrodyta”.
  • Informacją o tym, że motywy tragedii greckich posłużyły jako inspiracje dla twórców innych dziedzin, np. opery. Istnieje opera Elektra (Richard Strauss), Antygona Honeggera, Orestes Cimarosy.
  • Zainteresowaniami kulturą grecką i rzymską. Można ich dowieść zdradzając rozeznanie wśród opracowań dotyczących tej epoki (książki z serii ceramowskiej lub popularne tytuły Aleksandra Krawczuka).

 

Epos

Sformułowania:

• Epos jako gatunek literacki;
• Bohaterowie eposów starożytnych i ich postawy
• Epos na tle rozwoju literatury od antyku po wiek XIX
• Cechy epickie Iliady i Pieśni o Rolandzie na przykładzie fragmentów

 

Mitologia

Sformułowania:

  • Postacie mitologiczne i biblijne jako symbole wartości uniwersalnych.
  • Przykłady wykorzystania postaci, motywów, wątków z mitologii greckiej lub rzymskiej w literaturze późniejszych epok.
  • Trwałość mitów w kulturze ludzi wszystkich epok.
  • Na czym polega uniwersalizm mitów?

 

Zapamiętaj!

Do późniejszych nawiązań należą:

• Syzyfowe prace Stefana Żeromskiego
Mit Syzyfa Alberta Camusa (zbiór esejów)
Noc listopadowa Stanisława Wyspiańskiego
Ikar opowiadanie Jarosława Iwaszkiewicza
Ulisses powieść Jamesa Joyce’a
Pigmalion sztuka Bernarda Shawa

Wiersze:

• Zbigniew Herbert – Stary Prometeusz, Nike, która się waha, Brzeg, Apollo i Marsjasz
• Stanisław Grochowiak – Ikar
• Ernest Bryll – Wciąż o Ikarach głoszą
• Leopold Staff – Odys,
• Wisława Szymborska – Larum dla Kasandry

Do najbardziej znanych płócien należy obraz Bruegla pt. Upadek Ikara.

 

Biblia

Sformułowania:

Biblia i antyk jako dwa źródła kultury późniejszych epok
Biblia jako przedmiot stylizacji, parafraz i aluzji w literaturze polskiej
• Motywy biblijne w literaturze staropolskiej
Biblia – dzieło wielogatunkowe

Zapamiętaj późniejsze nawiązania:

• wymowę poezji barokowej – nawiązującą do Księgi Koheleta
Księgi narodu polskiego, Księgi pielgrzymstwa polskiego – Adama Mickiewicza (styl, tytuł, kreacja Mesjasza Narodów)
• Wizję apokalipsy w Hymnach Kasprowicza, w Małej apokalipsie Konwickiego, w poezji, w Imieniu róży Umberto Eco
Mistrz i Małgorzata Bułhakowa (motyw szatana, dzieje Chrystusa)
Sto lat samotności Marqueza ( wyraźne aluzje w ukształtowaniu fabuły)

 

Zobacz:

Antyk – życiorys kultury

TEST Biblia i antyk

Biblia i antyk – czy możliwe są porównania?

Kartkówka z antyku

Mitologia – praca domowa