Żeby łagodnie i z przyjemnością „przepłynąć” przez opowiadania Brunona Schulza, trzeba być wielbicielem lirycznej prozy poetyckiej. Tylko koneserzy nastrojowych, pełnych poetyckiego obrazowania i zaszyfrowanych znaczeń opowieści znajdą się w swoim żywiole – przeciwnicy lektury tego typu będą z męką brnąć przez zdania-strofy Schulza.

  • Dorobek pisarza jest skromny – dwa tomy opowiadań: Sklepy cynamonowe i Sanatorium Pod Klepsydrą – to prawie wszystko.
  • Biografia żydowskiego pisarza z Drohobycza jest tragiczna. W pamięci współczesnych: „niski, zakompleksiony nauczyciel”, wydobyty z otchłani kresów przez Zofię Nałkowską, która rozpropagowała twórczość skromnego nauczyciela, a w czasie wojny usiłowała zorganizować przerzut Schulza do Warszawy, by ocalić go przed hitlerowskim antysemityzmem. Niestety – nie udało się. Brunona Schulza zastrzelił na ulicy 19 listopada 1942 roku gestapowiec Günther.
  • Fabuła odgrywa w opowiadaniach Schulza rolę drugorzędną. Materię jego prozy organizuje język mitów i symboli, odwołujących się do podświadomości człowieka, wkradamy się w świat wyobraźni twórcy.

Prześledźmy tylko jedno opowiadanie Schulza, mianowicie Sklepy cynamonowe (ze zbioru pod tym samym tytułem).

Akcja

  • Jak zawsze u Schulza toczy się w prowincjonalnym miasteczku bez nazwy, w sennej atmosferze żydowskiej rodziny, w której wychował się autor.
  • Opowiadanie jest wspomnieniem z dzieciństwa. Autor wspomina obraz ojca „zaprzedanego już tamtej stronie”.
  • Jest tu opis wieczornego spaceru – rodzinnej wyprawy do teatru, w którym okazuje się, że ojciec zapomniał portfela. Matka wysyła po portfel chłopca i jesteśmy świadkami nocnej wyprawy i wędrówki przez labirynty miasta.
  • Przestrzenie, które przemierza bohater, ulegają odkształceniu w jego wyobraźni. Miasto składa się z tajemniczych ulic – tuneli, domów poodwracanych „plecami”, rozgwieżdżonego nieba.
  • Bohater błądzi w poszukiwaniu sklepów cynamonowych – symbolu niedoścignionego pragnienia, zakazanego, a kuszącego rejonu, pełnego egzotyki.
  • Zbłądzeniu towarzyszą: lęk, poczucie winy i strach przed karą. Bohater trafia w podwoje szkoły, w której podgląda ożywione woskowe figury, lekcję rysunków. Ociera się o mieszkanie dyrektora – teren zakazany, z którym kojarzą się strach i oczy córki dyrektora – młodzieńczy symbol erotyzmu.
  • Opowiadanie kończy się fantastyczną wizją jazdy dorożką przez przestworza – czymś na kształt zaczarowanego lotu wśród chmur w czasie „świętej nocy”.
  • Najwyraźniej przeżywamy wraz z bohaterem podróż przez jego wizje i marzenia, przez ukryte w jego psychice pierwotne wyobrażenia. Opisy ożywionej i przekształconej przestrzeni tworzą specyficzny, poetycki nastrój: domy posiadają fizjonomię, okna „wyznają coś” jak oczy, splątane ulice tętnią życiem, konstelacje gwiazd tworzą trójwymiarowe, ruchome przestrzenie… Jest to świat wyobraźni – lecz każdy element tego świata jest symbolem, mitem, odwołuje się do znaczenia zakodowanego w psychice człowieka.
    Jest to odpowiedź na podstawowe pytanie Brunona Schulza: „Gdzie należy szukać prawdy o człowieku? Gdzie tkwi prawda o jego twórczej sile?”.

    • Oto jest ona zaszyfrowana w wizji, w podświadomości człowieka, w archetypach dzieciństwa, w najgłębszych rezerwach psychiki.
    • Tworzenie jest ciągłym poszukiwaniem sensu – doszukiwaniem się swoich początków.
    • Te prapoczątki to mitologia dzieciństwa, ślady Boga, które tkwią w wyobraźni i podświadomości ludzkiej.
    • Do interpretacji dokładnej i prawdziwej twórczości Schulza potrzebna byłaby nauka Freuda (psychoanaliza) i arsenał środków Junga (teoria archetypów).
    • Napięcie, nastrój, fantastyka, wizyjność, alogiczność i siła wyrazu każą określić typ twórczy opowiadań Schulza mianem ekspresjonizmu.

Zagadnienia prozy Schulza

  • obraz prowincjonalnego miasteczka (niezwykle odmienionego mocą wyobraźni);
  • „stare i nowe” – napływ nowej cywilizacji, nowej epoki, innych wartości, które reprezentuje Ulica krokodyli;
  • archetyp ojca – autorytetu moralnego i religijnego, głowy rodziny, swoistej kreacji Boga lub demiurga;
  • kobieta – symbol erotyzmu, ale także dominacji nad mężczyzną, władzy nad jego żądzami. Kobieta jest nieznanym archipelagiem – fascynującym i tajemniczym, ale niebezpiecznym;
  • dzieciństwo – najważniejszy etap rozwoju człowieka. Jest także swoistą krainą mitu – to co wpływa na człowieka w dzieciństwie, wdziera się w jego psychikę – pozostanie na zawsze.

Język

Bruno Schulz posługuje się językiem niezwykle plastycznym, barwnym (pisarz zajmował się również grafiką), przesyconym metaforami, jak ta: „balkony wyznawały niebu swą pustkę”. Jest to proza poetycka, wykorzystująca grę słów i ich brzmienie. W rezultacie stwarza egzotyczny świat, niepodobny do żadnej innej prozy.

Zauważ
Świat wykreowany w prozie Schulza niewiele ma wspólnego z rzeczywistym. Zapełniają go uosobienia mitów, symbole pewnych wartości, nawet materia została zupełnie odkształcona przez marzenia senne, wyobraźnię, plastyczne spojrzenie pisarza.

Po co?
Jest to z pewnością proza – jeszcze jedna – realizująca nowatorski cel epoki: zobaczyć świat inaczej.Co więcej – widzenie Schulza jest nową interpretacją rzeczywistości. I tak jak wędrówka po nocnym Drohobyczu nie jest wędrówką po miasteczku, lecz po tajemniczych zaułkach ludzkiej psychiki.

Zapamiętaj!

Oniryzm – to ukształtowanie utworu na wzór snu, według sennej poetyki.

  • Stosuje go z powodzeniem Schulz, stosuje Gombrowicz.
  • Atmosferę sennego koszmaru pamiętamy z prozy Franza Kafki,
  • sennego krajobrazu – z wierszy modernistów.

Jak widać – tak jak różne bywają sny, tak różna bywa literatura oniryczna. Opowiadania Schulza to nie koszmar ani zły sen – to raczej sen piękny, poetyckie marzenie jak lot nad światem.

Zobacz:

Sklepy cynamonowe Schulza

Sklepy cynamonowe – praca domowa

Symboliczność cyklu Brunona Schulza Sklepy cynamonowe

Na czym polega mitologizacja rzeczywistości w prozie Brunona Schulza?

Pokaż walory artystyczne Sklepów cynamonowych Brunona Schulza na przykładzie konkretnego opowiadania.

Konteksty filozoficzne twórczości Brunona Schulza

Problematyka i nowatorstwo Sklepów cynamonowych Brunona Schulza

Na czym polega mityzacja świata w Sklepach cynamonowych Bruno Schulza