Czesław Miłosz

Który skrzywdziłeś

Który skrzywdziłeś człowieka prostego
Śmiechem nad krzywdą jego wybuchając,
Gromadę błaznów koło siebie mając
Na pomieszanie dobrego i złego,

Choćby przed tobą wszyscy się skłonili
Cnotę i mądrość tobie przypisując,
Złote medale na Twoją cześć kując,
Radzi że jeszcze jeden dzień przeżyli,

Nie bądź bezpieczny. Poeta pamięta.
Możesz go zabić – narodzi się nowy.
Spisane będą czyny i rozmowy.

Lepszy dla ciebie byłby świt zimowy
I sznur i gałąź pod ciężarem zgięta.
(Waszyngton, 1950 z tomu: Światło dzienne, 1953)

Autor
Czesław Miłosz – po II wojnie światowej pracował w dyplomacji (Nowy Jork, Paryż). W roku 1950 postanowił pozostać za granicą na stałe (na tę decyzję miała wpływ sytuacja polityczna w Polsce). W kraju uznano go za zdrajcę i przez wiele lat nie publikowano jego utworów.

Tytuł
Taki sam jak pierwsze słowa wiersza. Skierowane wprost do adresata – despotycznego władcy, okrutnego tyrana. Tytuł wskazuje na główny motyw wiersza – problem odpowiedzialności władców za sytuację poddanych. I jeszcze jedno – tytuł wskazuje na relację między: adresatem – władcą a podmiotem lirycznym. Zauważ! Podmiot liryczny zwraca się wprost – używa czasownika w 2. os. lp. (ty). To nie jest forma grzecznościowa, nie tak powinno się zwracać do władcy. Ale to celowy chwyt – w ten sposób podmiot liryczny traktuje adresata jak sędzia – wydaje wyroki, a w dalszej części wiersza nawet mu grozi!

Rodzaj liryki
Przykład liryki apelu, liryki zwrotu do adresata. Wyraźnie wyodrębniona apostrofa – w zasadzie cały wiersz jest jedną wielką apostrofą.

Budowa wiersza
Dwie strofy czterowersowe, jedna strofa trzywersowa i jedna dwuwersowa. Każdy wers składa się z jedenastu sylab. W każdym wersie wyraźnie też widać średniówkę między piątą a szóstą sylabą.

 

Motywy: władza i poezja

Motyw główny – władza, choć w wierszu to słowo nie pada ani razu.
Ale zobacz, o kim mowa – tchórzliwi, służalczy dworacy, ukłony, fałszywe pochlebstwa to „atrybuty” despotycznej władzy. Wiersz to ostrzeżenie przed konsekwencjami tyranizowania poddanych. Żaden władca nie jest bezkarny. Choćby miał władzę absolutną, nie może swymi rozkazami krzywdzić poddanych. Największą zaś zbrodnią jest krzywda wyrządzona prostemu, niewinnemu człowiekowi. Ona musi być pomszczona.
Można nawet utwór nazwać pewnego rodzaju klątwą – zwróć uwagę na słowa: „Nie bądź bezpieczny”. Tyranowi odebrany został spokój. Nawet zabicie poety go nie przywróci, bo „narodzi się nowy”.

Zadania poezji:

  • Buntować się przeciwko wszelkiej niesprawiedliwości.
  • Występować w imieniu tych, którym dzieje się krzywda. Nie chować głowy w piasek.
  • Otwarcie sprzeciwiać się tyranii, nawet gdyby za bunt przyszło zapłacić życiem.

Poeta ma niezwykłą moc – odpowiada za stan moralny świata, stoi na straży wartości, ma obowiązek zemścić się na despotycznym władcy. Jego utwory będą dowodem krzywd, świadectwem zbrodni. Dlatego nawet najgroźniejszy tyran nie jest bezpieczny – historia oceni go i wyda na niego wyrok.

 

Konteksty

Nie ma bezpośrednio wskazanych nazwisk czy miejsc, ale kilku nawiązań możemy się domyślać. Niektóre są bardzo bliskie, inne dalsze.

Bardzo bliskie:

  • Pieśń XIV (Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie) Jana Kochanowskiego – cechy łączące te dwa utwory (choć dzieli je przecież kilkaset lat) to pouczenia dla władców, ostrzeżenia przed występkami oraz podobna budowa odezwy do rządzących (w stylu mówionym, retorycznym).
  • Kontekst historyczny – historia zna już system totalitarny stworzony przez Hitlera. Teraz władzę sprawuje Józef Stalin. Zarówno hitleryzm, jak i stalinizm to okrutne, nieludzkie sposoby rządzenia.

Konteksty dalsze, ale oczywiste:

  • Wszystkie utwory poświęcone władzy i odpowiedzialności władców, postacie władców – biblijni Salomon i Dawid, Kreon z Antygony, władcy historyczno-literaccy – Neron, Faraon.
  • Biblijny dekalog (i jego naczelne hasło: Nie krzywdź drugiego człowieka!).
  • Utwory o roli i znaczeniu poezji – motyw horacjański (poezja przetrwa stulecia), poezja tyrtejska (porywająca do walki), romantyczne przekonanie, że poezja może kierować narodem i przekazuje nieśmiertelne treści (Pieśń Wajdeloty z Konrada Wallenroda poznacie w liceum).

Uwaga, data!
Czasami wiele o utworze może powiedzieć data jego powstania. Ten wiersz Miłosz napisał w roku 1950, a więc niedługo po doświadczeniach II wojny światowej, a także (to istotne!) w momencie podejmowania przez Miłosza decyzji o opuszczeniu Polski. W kraju dopiero co (w roku 1949) na zjeździe Związku Literatów Polskich ograniczono wolność słowa – poeci i pisarze mają tworzyć w duchu ideologii socjalistycznej. Niektórzy twórcy postanawiają opuścić Polskę – zamiast życia w zniewoleniu wolą emigrację.

 

Podmiot liryczny i adresat wiersza, czyli „ja” liryczne i „ty” liryczne

Podmiot liryczny. Co o nim wiadomo?
Wnikliwy obserwator. Ktoś mający zdolność oceniania rzeczywistości. Poszukiwacz prawdy. Buntownik. Emocjonalnie zaangażowany – o tym świadczy drastyczny obraz egzekucji w ostatniej strofie. Prawdopodobnie poeta, który wie, na czym polega jego zadanie. A może nawet prorok – przecież przepowiada przyszłość tyranowi.

Adresat wiersza. Co o nim wiadomo?
Władca, bezduszny, okrutny tyran. Despota. Otoczony „gromadą błaznów”, bez końca wychwalany i podziwiany (oczywiście nieszczerze). Już dawno zatracił poczucie etyki – nie wie, co jest dobre, a co złe. A może wie i celowo czyni zło? W tej roli może wystąpić król, cesarz, ale też przywódca XX-wieczny (Hitler, Stalin).

 

Środki stylistyczne

Nie ma ich zbyt wiele. Bo nie zawsze są najważniejsze w wierszu. W tym utworze uwagę trzeba zwrócić przede wszystkim na składnię – ona stanowi oś kompozycyjną i podstawę stylizacji literackiej.

 

Składnia czyli jak zbudowane są zdania w wierszu?

Przyjrzyj się pierwszemu zdaniu – jest nim większy fragment wiersza. Całe dwie pierwsze strofy i urywek pierwszego wersu trzeciej zwrotki. To naprawdę jedno długie zdanie (wypowiedzenie wielokrotnie złożone).

Skupmy się na jego głównych częściach składowych, a przede wszystkim znajdźmy zdanie nadrzędne:
Nie bądź bezpieczny – to zdanie nadrzędne rozkazujące, składające się właściwie z samego orzeczenia imiennego. Szukajmy zdania podrzędnego: (ty) Który skrzywdziłeś człowieka prostego – to zdanie podrzędne podmiotowe, choć podmiotu domyślamy się.

Teraz dwa człony podrzędne (wobec zdania podmiotowego) – okolicznikowe sposobu (w jaki sposób skrzywdziłeś?):

  1. śmiechem nad krzywdą jego wybuchając,
  2. gromadę błaznów koło siebie mając na pomieszanie dobrego i złego.

Reszta stanowi części składowe podrzędne wobec zdania nadrzędnego: Nie bądź bezpieczny.
Upraszczając, ramę tego całego zdania stanowią słowa:

Który skrzywdziłeś (…), nie bądź bezpieczny.

Dlaczego tyran ma nie czuć się bezpieczny? Bo jest ktoś, kto patrzy, widzi, zapisuje w głowie i zapamięta. Kto to? Poeta. Jeśli on nie przetrwa, pozostanie jego poezja – świadectwo zdarzeń.

Inwersja, czyli szyk przestawny
Jest po to, aby nadać utworowi podniosły, uroczysty, pełen patosu ton. A także nawiązać do najważniejszej w kulturze europejskiej księgi poświęconej moralności i odpowiedzialności – do Biblii.

Wiersz Miłosza zawiera też elementy stylu biblijnego – to zabieg stylizacji literackiej.

 

Kilka tropów stylistycznych – pomocnych w rozszyfrowaniu wiersza

Apostrofa
Zwróć uwagę – cały wiersz ma formę apostrofy, czyli zwrotu do władcy tyrana.

Epitety

  • Człowiek prosty – czyli nieskomplikowany, szczery, prawdziwy. Ale też człowiek prosty to ktoś przeciętny, niewykształcony, nawet prymitywny. Ciężko pracuje, nie ma wygórowanych ambicji, musi podporządkowywać się rozkazom władcy, nie ma możliwości zaprotestowania przeciwko tyranii. Jest jednym z wielu tysięcy niewinnych ofiar despotyzmu władcy.
  • Gromada błaznów – to określenie pochlebców, zauszników, cichych doradców, ludzi strachliwych, gotowych spełnić każdy kaprys, gotowych nawet do popełnienia zbrodni, wyrzeczenia się rodziny i przyjaciół. A wszystko po to, aby zadowolić okrutnego władcę.
  • Złote medale – symbole wdzięczności, pochwały, kultu, ale też uwielbienia wynikającego ze strachu przed gniewem władcy.
  • Świt zimowy – ponury, zimny krajobraz, bezlitosny i nieczuły jak okrutny władca. Tyran zasługuje na śmierć w takim właśnie otoczeniu. A dlaczego świt? Bo to zwyczajowa pora wykonywania kary śmierci na zbrodniarzach.
  • Gałąź pod ciężarem zgięta – zgięta pod ciężarem ciała ludzkiego. A jeśli jeszcze dodamy sznur, to już wiadomo, że mamy mało przyjemny obraz wisielca na drzewie. Popełnił samobójstwo albo ktoś wykonał na nim wyrok. Jeśli sznur służył nie tylko jako pętla, ale i jako więzy krępujące wisielca, to jest to obraz egzekucji. Na kim? Na władcy. Lepsze dla niego byłoby samobójstwo, bo i tak przyszłe pokolenia wydadzą na tyrana wyrok.

 

Uwaga! POLEMIKA!

Ernest Bryll nie zgadza się z Miłoszem
Za ponad 20 lat (w 1975 roku) pojawi się pogląd polemizujący z opinią Miłosza. Poeta napisze wiersz Ten, który… – ewidentne nawiązanie do utworu Który skrzywdziłeś…

Ten, który skrzywdził człowieka prostego
Wynajdzie rymopisów, co wszystko wymażą
I historyka w dowodach zręcznego
Który wyrzeźbi dzieje z tak dostojną twarzą
Jak nigdy w dziejach jeszcze nie bywało.

Co to znaczy? Że władca tyran ma większą siłę niż poeta. Dlaczego? Bo w jego kręgu znajdą się poeci i historycy, którzy zatrą prawdę historyczną, podważą to, co napisano przed nimi, upiększą czyny władcy.

Zobacz:

Czesław Miłosz – Który skrzywdziłeś (TEST)

Który skrzywdziłeś Czesława Miłosza i Ten który… Ernesta Brylla – porównanie wierszy

Czesław Miłosz

Poezja Czesława Miłosza

Czesław Miłosz matura

Zaprezentuj sylwetkę twórczą Czesława Miłosza

klasyk

Czesław Miłosz twórczość