Czasownik

 

Czasownik samodzielna, odmienna część mowy
Odpowiada na pytania
  • co robi?
  • co się z nim dzieje?
  • w jakim jest stanie?
  • Piotr czyta.
  • Magda marznie.
  • Tomek się śmieje.
  • Śnieg topnieje.
  • Woda paruje.
Funkcja nazywawykonywane czynności:
  • stół stoi,
  • samochód jedzie,
  • Magda pisze,
  • pies szczeka
nazywa zmiany zachodzące w przyrodzie:
  • kwiaty kwitną,
  • liście opadają,
  • mróz trzyma.
nazywa stany:
  • lód topnieje,
  • woda wrze,
  • zupa kipi,
  • rzeka zamarza,
  • Piotr cieszy się.


Rozróżniamy czasowniki

  • osobowe – czyli takie, w których możemy wskazać osobę – wykonawcę czynności
      • malowaliśmy – my – 1 os. l.mn.,
      • spałem – ja 1 os. l.poj
  • nieosobowe – czyli takie, w których wskazanie wykonawcy czynności nie jest możliwe
      • amalowano,
      • zamknięto,
      • napisawszy,
      • prać,
      • zjeść.
  • przechodnie – występujące w stronie biernej
      • rysuje – jest rysowany
      • gotuje – jest gotowany
  • nieprzechodnie – nie mają strony biernej
      • spać,
      • iść
  • jednokrotne – czynność wykonywana raz:
      • nieść,
      • być,
      • stać,
      • pisać
  • wielokrotne – czynność wykonana wiele razy:
      • nosić,
      • bywać,
      • sypia,
      • pisywać
  • dokonane –(mówiące o czynności zakończonej
      • rzucić,
      • mignąć,
      • napisać,
      • zanieść
  • niedokonane – mówiące o czynności trwającej
      • rzucać,
      • migać,
      • pisać,
      • nieść

Uwaga!

  • Bez orzeczenia – nie ma zdania!!!
  • Czasownik jest jedyną (!) częścią zdania, która sama tworzy kompletną (pod względem komunikatywnym) wypowiedź np.
      • Chodź!
      • Wyjdź!
      • Słuchaj!
      • Siadaj!
      • Wstańcie!
      • Skacz!
  • Są to zdania nierozwinięte (zawierają orzeczenia wyrażone czasownikami w formach osobowych).

 

Formy czasownika

Formy osobowe
Formy nieosobowe
  • rozmawiała,
  • mówię,
  • będzie rysował
  • namaluje

imiesłów
bezokolicznik

  • móc,
  • zrobić
  • prosić
  • gościć
  • nosić

formy zakończone na -no, -to

  • przepisano,
  • zrobiono
  • zdjęto
  • ścięto

imiesw przymiotnikowy imiesw przysłówkowy
czynny bierny współczesny uprzedni
-ący, -ąca, -ące -ny, -ony, -ty -ąc-łszy, -wszy
  • śpiewający
  • rozmawiająca
  • śpiące
  • połamany
  • niesiony,
  • wyjęty
  • pisząc
  • prosząc
  • tocząc
  • porzuciwszy,
  • niósłszy
  • usiadłszy

 

Czasowniki występują w postaci:
odmiennej nieodmiennej
  • czasowniki osobowe

    • podlegają koniugacji
    • mają formy strony, rodzaju, trybu, czasu i liczb
  • imiesłów przymiotnikowy
    • podlega deklinacji
    • odmieniają się przez przypadki
      • czynny (końcówki: -ący, -a, -e):
        płynący, płynącemu, płynącego
        idąca, idącej, idącą
        biegnące, biegnącemu, z biegnącym
      • bierny (końcówki: -any, -a, -e, -ty, -a, -e):
        pisany, pisana, pisane,
        wybity, wybita, wybite
  • bezokolicznik
    • iść,
    • pracować,
    • mówić
  • imiesłów przysłówkowy
    • współczesny (końcówka -ąc):
      • idąc, śpiąc, malując, chcąc
    • uprzedni (końcówki: -łszy, -wszy):
      • wziąwszy
  • nieosobowa forma czasownika (-no, -to):
    • mówiono,
    • wyjęto


Czasownik odmienia się przez:

Liczby

  • liczbę pojedynczą: czytam, czytasz, czyta
  • liczbę mnogą: czytamy, czytacie, czytają

Osoby

  • liczba pojedyncza
    • 1. osoba ja – pomagam, maluję, idę, myślę
    • 2. osoba ty – pomagasz, malujesz, idziesz, myślisz
    • 3. osoba ona, ona, ono – pomaga, maluje, idzie, myśli
  • liczba mnoga
    • 1. osoba my – pomagamy, malujemy, idziemy, myślimy
    • 2. osoba wy – pomagacie, malujecie, idziecie, myślicie
    • 3. osoba oni, one – pomagają, malują, idą, myślą

Uwaga! Czasownik to jedyna część mowy, która odmienia się przez osoby!

 

Rodzaje

  • liczba pojedyncza

    • rodzaj męski tańczył, malował, szedł, myślał
    • rodzaj żeński tańczyła, malowała, szła, myślała
    • rodzaj nijaki tańczyło, malowało, szło, myślało
  • liczba mnoga

    • męskoosobowy tańczyli, malowali, szli, myśleli
    • niemęskoosobowy tańczyły, malowały, szły, myślały

Uwaga! Przez rodzaje odmieniają się tylko czasowniki:

  • w czasie przyszłym złożonym
    • on będzie pracowała,
    • ona będzie pracował
    • ono będzie pracowało
  • w czasie przeszłym trybu orzekająceg
    • on pracowałam,
    • on pracowałem
    • ono pracowało,
  • w trybie przypuszczającym
    • on pracowałby,
    • ona pracowałaby,
    • ono pracowałoby

Rodzaju czasownika nie określamy:

  • w czasie teraźniejszym
    • on, ona ono pracuje

  • w czasie przyszłym prostym
    • on, ona ono popracuje
  • w trybie rozkazującym
    • Pracuj!

Czasy

  • czas teraźniejszy
    • pomagam, malujecie, idą, myśli
  • czas przeszły
    • pomagałem, malowaliście, szliście, myśleliście
  • czas przyszły

    • prosty – pomogę, namalujecie, pójdziecie, pomyślicie
      złożonybędę pomagał, będę malować, będziecie szli

Tryby

  • orzekający
    Nazywa czynność dziejącą się – teraz, dawniej, w przyszłości.

    • pomagam,
    • malowaliście,
    • pomyślicie
  • rozkazujący
    Nazywa prośbę lub czynność, którą ktoś ma wykonać na nasze żądanie.

    • pomóż,
    • namaluj,
    • pójdźcie,
    • pomyślcie
  • przypuszczający
    Tryb przypuszczający charakteryzuje się obecnością cząsteczek -byś, -bym, -by

    • pomógłbym,
    • zrobiłbyś
    • namalowalibyście,
    • poszliby

Strony czasownika

  • strona czynna
    Nazywa czynność, którą podmiot sam wykonuje.
    Kasia myje szklankę.

  • strona bierna
    W stronie biernej podmiot ulega wykonywanej czynności.
    Szklanka jest myta przez Kasię.
  • strona zwrotna
    Podmiot sam wykonuje czynność i jednocześnie jej ulega.
    myję się, maluję się, czeszę się

Uwaga!
Czasowniki, które występują tylko w stronie czynnej, to czasowniki nieprzechodnie.
Czasowniki, które mają stronę czynną i bierną, nazywamy czasownikami przechodnimi.


Aspekty rzeczownika

  • Czasownik niedokonany
    Nazywa czynność, która trwa w danej chwili albo nie została zakończona

    • pomagałem,
    • malujesz,
    • będą gotowali,
    • będą rysować.
  • Do czasowników niedokonanych zaliczamy:
    • czasowniki w czasie teraźniejszym, bo nie można zakończyć czynności, która trwa:
      piszę, liczę, rysuję, wchodzę, rozmawiam, uczę się, kończę;
    • czasowniki występujące w czasie przyszłym złożonym
      – będę robić, będę pisać, będę odpowiadać;
    • czasowniki w czasie przeszłym (ale bez przedrostków)
      – robiłem, pisałem, malowałem, rysował, rozmawiała, uczyli się.
  • Czasownik dokonany
    Nazywa czynność zakończoną lub taką, która na pewno zostanie zakończona:

    • pomogłem,
    • namalowałeś,
    • ugotowali,
    • narysują,
    • ogłoszą
  • Do czasowników dokonanych zaliczamy:

    • wszystkie czasowniki w czasie przyszłym prostym, czyli takie, które mają przedrostki (cząstkę poprzedzającą temat):
      napiszę, posprzątałam, zrobię, pomaluję, porozmawiam, obejrzę;
    • czasowniki z przedrostkami występujące w czasie przeszłym
      pomalowałem, posprzątałem, zagrałem, zapakowałem.

Pamiętaj!

  • od czasowników niedokonanych – tworzymy czas przyszły prosty,
  • od dokonanych – czas przyszły złożony!


Nieosobowe formy czasownika to:

  • bezokoliczniki

    Pytamy o niego: co robić?
    Bezokoliczniki kończą się na:

    • -ść wieść, pleść
    • -źć wieźć, gryźć
    • wziąć, tańczyć, śpiewać
    • -c móc, tłuc, piec, wlec
  • nieosobowe formy czasu przeszłego zakończone na:
    • -no przygotowano, zbudowano, podano
    • -to wzięto,zamknięto, zapięto
  • imiesłowy przymiotnikowe
    • czynne -ący, -ąca, -ące piszący, piorąca, śpiewające
    • bierne -ny, -ony, -ty malowany, jedzony, myty
  • imiesłowy przysłówkowe
    • współczesne -ąc pisząc, śpiewając, niosąc, piorąc
    • uprzednie -łszy, -wszy przyniósłszy, zjadłszy, namalowawszy, pojechawszy

Bezokolicznik

  • „Ma” go każdy czasownik. To nieodmienna, jakby wyjściowa forma czasownika.
  • Taką formę znajdziesz w słowniku, np.
    żałować, myśleć, spać, prasować, chcieć, biec, móc, trąbić.

Czasownik w formie bezokolicznika może pełnić funkcję:

  • podmiotu
    Pływać jest przyjemnie.
  • okolicznika
    Przyszedł prosić o pomoc.
    Poszedł zadzwonić.
  • dopełnienia
    Maciek pomógł rozwiązać zagadkę.

Aby sprawdzić, czy czasownik jest osobowy, spróbuj dodać zaimek osobowy do czasownika, np.:

  • ty czytałeś,
  • oni biegli,
  • one malowały

wówczas masz pewność, że czasownik jest osobowy!

 

Trudne formy czasownika

iść (czas przeszły)
l. pojedynczal. mnoga
ja szedłem/szłam my szliśmy/szłyśmy
ty szedłeś/szłaś wy szliście/szłyście
on szedł, ona szła, ono szło on szedł oni, one szli, szły

 

umieć (czas teraźniejszy)
l. pojedynczal. mnoga
ja umiem my umiemy
ty umiesz wy umiecie
on, ona, ono umie oni, one umieją

rozumieć (czas teraźniejszy)
l. pojedynczal. mnoga
ja rozumiem my rozumiemy
ty rozumiesz wy rozumiecie
on, ona, ono rozumie oni, one rozumieją

 

pleć (czas przeszły)
l. pojedynczal. mnoga
ja pełłem/pełłam my pełliśmy/pełłyśmy
ty pełłeś/pełłaś wy pełliście/pełłyście
on pełł, ona pełła oni pełli, one pełły, ono pełło

mleć (czas teraźniejszy)
l. pojedynczal. mnoga
ja mielę my mielemy
ty mielesz wy mielecie
on, ona, ono miele oni, one mielą

miąć (czas przeszły)
l. pojedynczal. mnoga
ja miąłem/mięłam my mięliśmy/mięłyśmy
ty miąłeś/mięłaś wy mięliście/mięłyście
on miął, ona mięła, ono mięło oni mięli, one mięły

krzyknąć (czas przeszły)
l. pojedynczal. mnoga
ja krzyknąłem
krzyknęłam
my krzyknęliśmy
krzyknęłyśmy
ty krzyknąłeś
krzyknęłaś
wy krzyknęliście
krzyknęłyście
on krzyknął,
ona krzyknęła
oni krzyknęli, one krzyknęły, ono krzyknęło

wziąć (czas przeszły)
l. pojedynczal. mnoga
ja wziąłem / wzięłam my wzięliśmy / wzięłyśmy
ty wziąłeś / wzięłaś wy wzięliście / wzięłyście
on wziął / ona wzięła / ono wzięło oni wzięli / one wzięły

 

lubić (czas przeszły)
l. pojedynczal. mnoga
ja lubiłem/lubiłam my lubiliśmy/lubiłyśmy
ty lubiłeś/lubiłaś wy lubiliście/lubiłyście
on lubił / ona lubiła / ono lubiło oni lubili / one lubiły

 

mleć (czas przeszły)
l. pojedynczal. mnoga
ja mełłem / mełłam my mełliśmy / mełłyśmy
ty mełłeś / mełłaś wy mełliście / mełłyście
on mełł, ona mełła oni mełli, one mełły, ono mełło

 

pleć (czas teraźniejszy)
l. pojedynczal. mnoga
ja pielęmy pielemy
ty pieleszwy pielecie
on, ona, ono pieleoni, one pielą

Zobacz:

Części mowy – powtórka

Czasownik TEST

Części mowy. Podstawowe informacje. (ćwiczenia)

12. Od jakich części mowy można tworzyć czasowniki? Opisz wyrazy: uwiecznić, zdziwaczeć, przeciągnąć, starzeć się, przyswoić, gdybać.

 

Fleksja

Fleksja TEST

11. Czym różni się zasób form fleksyjnych czasowników dokonanych od niedokonanych?