Czasownik

 

Czasownik samodzielna, odmienna część mowy
 Odpowiada na pytania  
  • co robi?
  • co się z nim dzieje?
  • w jakim jest stanie?
  • Piotr czyta.
  • Magda marznie.
  • Tomek się śmieje.
  • Śnieg topnieje.
  • Woda paruje.
 Funkcja                         nazywa wykonywane czynności:
  • stół stoi,
  • samochód jedzie,
  • Magda pisze,
  • pies szczeka
nazywa zmiany zachodzące w przyrodzie:
  • kwiaty kwitną,
  • liście opadają,
  • mróz trzyma.
nazywa stany:
  • lód topnieje,
  • woda wrze,
  • zupa kipi,
  • rzeka zamarza,
  • Piotr cieszy się.


Rozróżniamy czasowniki

  • osobowe – czyli takie, w których możemy wskazać osobę – wykonawcę czynności
      • malowaliśmy – my – 1 os. l.mn.,
      • spałem – ja 1 os. l.poj
  • nieosobowe – czyli takie, w których wskazanie wykonawcy czynności nie jest możliwe
      • amalowano,
      • zamknięto,
      • napisawszy,
      • prać,
      • zjeść.
  • przechodnie – występujące w stronie biernej  
      • rysuje – jest rysowany
      • gotuje – jest gotowany
  • nieprzechodnie – nie mają strony biernej  
      • spać,
      • iść
  • jednokrotne – czynność wykonywana raz:  
      • nieść,
      • być,
      • stać,
      • pisać
  • wielokrotne – czynność wykonana wiele razy:
      • nosić,
      • bywać,
      • sypia,
      • pisywać
  • dokonane –(mówiące o czynności zakończonej
      • rzucić,
      • mignąć,
      • napisać,
      • zanieść
  • niedokonane – mówiące o czynności trwającej  
      • rzucać,
      • migać,
      • pisać,
      • nieść
Uwaga

  • Bez orzeczenia – nie ma zdania!!!
  • Czasownik jest jedyną (!) częścią zdania, która sama tworzy kompletną (pod względem komunikatywnym) wypowiedź np.
      • Chodź!
      • Wyjdź!
      • Słuchaj!
      • Siadaj!
      • Wstańcie!
      • Skacz!
  • Są to zdania nierozwinięte (zawierają orzeczenia wyrażone czasownikami w formach osobowych).

 

Formy czasownika

 Formy osobowe
 Formy nieosobowe
  • rozmawiała,
  • mówię,
  • będzie rysował
  • namaluje

imiesłów
 bezokolicznik

  • móc,
  • zrobić  
  • prosić  
  • gościć
  • nosić

    

formy zakończone na -no, -to           

  • przepisano,
  • zrobiono
  • zdjęto
  • ścięto

    

imiesw przymiotnikowy      imiesw przysłówkowy  
 czynny    bierny    współczesny   uprzedni
 -ący, -ąca, -ące  -ny, -ony, -ty  -ąc -łszy, -wszy
  • śpiewający
  • rozmawiająca
  • śpiące
  • połamany
  • niesiony,
  • wyjęty
  • pisząc
  • prosząc
  • tocząc
  • porzuciwszy,
  • niósłszy
  • usiadłszy

 

Czasowniki występują w postaci: 
odmiennej  nieodmiennej 
  • czasowniki osobowe

    • podlegają koniugacji
    • mają formy strony, rodzaju, trybu, czasu i liczb
  • imiesłów przymiotnikowy
    • podlega deklinacji
    • odmieniają się przez przypadki
      • czynny (końcówki: -ący, -a, -e):
        płynący, płynącemu, płynącego
        idąca, idącej, idącą
        biegnące, biegnącemu, z biegnącym
      • bierny (końcówki: -any, -a, -e, -ty, -a, -e):
        pisany, pisana, pisane,
        wybity, wybita, wybite
  • bezokolicznik
    • iść,
    • pracować,
    • mówić
  • imiesłów przysłówkowy
    • współczesny (końcówka -ąc):
      • idąc, śpiąc, malując, chcąc
    • uprzedni (końcówki: -łszy, -wszy):
      • wziąwszy
  • nieosobowa forma czasownika (-no, -to):
    • mówiono,
    • wyjęto


Czasownik odmienia się przez:

Liczby  

  • liczbę pojedynczą:  czytam, czytasz, czyta
  • liczbę mnogą:  czytamy, czytacie, czytają

Osoby  

  • liczba pojedyncza
    • 1. osoba   ja – pomagam, maluję, idę, myślę
    • 2. osoba   ty – pomagasz, malujesz, idziesz, myślisz
    • 3. osoba   ona, ona, ono – pomaga, maluje, idzie, myśli
  • liczba mnoga
    • 1. osoba   my – pomagamy, malujemy, idziemy, myślimy   
    • 2. osoba   wy – pomagacie, malujecie, idziecie, myślicie
    • 3. osoba   oni, one – pomagają, malują, idą, myślą

Uwaga! Czasownik to jedyna część mowy, która odmienia się przez osoby!

 

Rodzaje  

  • liczba pojedyncza

    • rodzaj męski   tańczył, malował, szedł, myślał
    • rodzaj żeński   tańczyła, malowała, szła, myślała
    • rodzaj nijaki  tańczyło, malowało, szło, myślało
  • liczba mnoga

    • męskoosobowy   tańczyli, malowali, szli, myśleli
    • niemęskoosobowy  tańczyły, malowały, szły, myślały

Uwaga! Przez rodzaje odmieniają się tylko czasowniki:

  • w czasie przyszłym złożonym
    • on   będzie pracowała,
    • ona   będzie pracował
    • ono   będzie pracowało
  • w czasie przeszłym trybu orzekająceg
    • on   pracowałam,
    • on   pracowałem
    • ono   pracowało,
  •  w trybie przypuszczającym
    • on   pracowałby,
    • ona   pracowałaby,
    • ono   pracowałoby

Rodzaju czasownika nie określamy:

  • w czasie teraźniejszym
    • on, ona ono   pracuje

  • w czasie przyszłym prostym
    • on, ona ono   popracuje
  •  w trybie rozkazującym
    • Pracuj!

Czasy  

  • czas teraźniejszy  
    • pomagam, malujecie, idą, myśli
  • czas przeszły  
    • pomagałem, malowaliście, szliście, myśleliście
  • czas przyszły

    • prosty  – pomogę, namalujecie, pójdziecie, pomyślicie
      złożony –będę pomagał, będę malować, będziecie szli

Tryby  

  • orzekający 
    Nazywa czynność dziejącą się – teraz, dawniej, w przyszłości.

    • pomagam,
    • malowaliście,
    • pomyślicie
  • rozkazujący 
    Nazywa prośbę lub czynność, którą ktoś ma wykonać na nasze żądanie.

    • pomóż,
    • namaluj,
    • pójdźcie,
    • pomyślcie
  • przypuszczający
    Tryb przypuszczający charakteryzuje się obecnością cząsteczek -byś, -bym, -by

    • pomógłbym,
    • zrobiłbyś
    • namalowalibyście,
    • poszliby

Strony czasownika

  • strona czynna
    Nazywa czynność, którą podmiot sam wykonuje.
    Kasia myje szklankę.    

  • strona bierna
    W stronie biernej podmiot ulega wykonywanej czynności.
    Szklanka jest myta przez Kasię.
  • strona zwrotna 
    Podmiot sam wykonuje czynność i jednocześnie jej ulega.
    myję się, maluję się, czeszę się

Uwaga!
Czasowniki, które występują tylko w stronie czynnej, to czasowniki nieprzechodnie.
Czasowniki, które mają stronę czynną i bierną, nazywamy czasownikami przechodnimi.


Aspekty rzeczownika

  • Czasownik niedokonany
    Nazywa czynność, która trwa w danej chwili albo nie została zakończona

    • pomagałem,
    • malujesz,
    • będą gotowali,
    • będą rysować.
  • Do czasowników niedokonanych zaliczamy:
    • czasowniki w czasie teraźniejszym, bo nie można zakończyć czynności, która trwa:
      piszę, liczę, rysuję, wchodzę, rozmawiam, uczę się, kończę;
    • czasowniki występujące w czasie przyszłym złożonym
      – będę robić, będę pisać, będę odpowiadać;
    • czasowniki w czasie przeszłym (ale bez przedrostków)
      – robiłem, pisałem, malowałem, rysował, rozmawiała, uczyli się.
  • Czasownik dokonany
    Nazywa czynność zakończoną lub taką, która na pewno zostanie zakończona:

    • pomogłem,
    • namalowałeś,
    • ugotowali,
    • narysują,
    • ogłoszą
  • Do czasowników dokonanych zaliczamy:

    • wszystkie czasowniki w czasie przyszłym prostym, czyli takie, które mają przedrostki (cząstkę poprzedzającą temat):
      napiszę, posprzątałam, zrobię, pomaluję, porozmawiam, obejrzę;
    • czasowniki z przedrostkami występujące w czasie przeszłym
      pomalowałem, posprzątałem, zagrałem, zapakowałem.

Pamiętaj!

  • od czasowników niedokonanych – tworzymy czas przyszły prosty,
  • od dokonanych – czas przyszły złożony!


Nieosobowe formy czasownika to:

  • bezokoliczniki

    Pytamy o niego: co robić?
    Bezokoliczniki kończą się na:

    • -ść  wieść, pleść
    • -źć  wieźć, gryźć
    •  wziąć, tańczyć, śpiewać
    • -c   móc, tłuc, piec, wlec
  • nieosobowe formy czasu przeszłego zakończone na:
    • -no  przygotowano, zbudowano, podano
    • -to  wzięto,zamknięto, zapięto
  • imiesłowy przymiotnikowe 
    • czynne  -ący, -ąca, -ące  piszący, piorąca, śpiewające
    • bierne   -ny, -ony, -ty  malowany, jedzony, myty
  • imiesłowy przysłówkowe 
    • współczesne  -ąc  pisząc, śpiewając, niosąc, piorąc
    • uprzednie  -łszy, -wszy  przyniósłszy, zjadłszy, namalowawszy, pojechawszy

Bezokolicznik

  • „Ma” go każdy czasownik. To nieodmienna, jakby wyjściowa forma czasownika.
  • Taką formę znajdziesz w słowniku, np.
    żałować, myśleć, spać, prasować, chcieć, biec, móc, trąbić.

Czasownik w formie bezokolicznika może pełnić funkcję:

  • podmiotu
    Pływać jest przyjemnie.
  • okolicznika
    Przyszedł prosić o pomoc.
    Poszedł zadzwonić.
  • dopełnienia
    Maciek pomógł rozwiązać zagadkę.

Aby sprawdzić, czy czasownik jest osobowy, spróbuj dodać zaimek osobowy do czasownika, np.:

  • ty czytałeś,
  • oni biegli,
  • one malowały

wówczas masz pewność, że czasownik jest osobowy!

 

Trudne formy czasownika

iść (czas przeszły)
l. pojedyncza l. mnoga
 ja szedłem/szłam  my szliśmy/szłyśmy
 ty szedłeś/szłaś  wy szliście/szłyście
 on szedł, ona szła, ono szło  on szedł   oni, one szli, szły

 

umieć (czas teraźniejszy)
l. pojedyncza l. mnoga
 ja umiem  my umiemy
 ty umiesz  wy umiecie
 on, ona, ono umie  oni, one umieją

 

rozumieć (czas teraźniejszy)
l. pojedyncza l. mnoga
 ja rozumiem  my rozumiemy
 ty rozumiesz  wy rozumiecie
 on, ona, ono rozumie   oni, one rozumieją

 

pleć (czas przeszły)
l. pojedyncza l. mnoga
 ja pełłem/pełłam  my pełliśmy/pełłyśmy
 ty pełłeś/pełłaś  wy pełliście/pełłyście
on pełł, ona pełła  oni pełli, one pełły, ono pełło

 

mleć (czas teraźniejszy)
l. pojedyncza l. mnoga
 ja mielę  my mielemy
 ty mielesz  wy mielecie
 on, ona, ono miele  oni, one mielą

 

miąć (czas przeszły)
l. pojedyncza l. mnoga
 ja miąłem/mięłam  my mięliśmy/mięłyśmy
 ty miąłeś/mięłaś  wy mięliście/mięłyście
 on miął, ona mięła, ono mięło  oni mięli, one mięły

 

krzyknąć (czas przeszły)
l. pojedyncza l. mnoga
 ja krzyknąłem
krzyknęłam
 my krzyknęliśmy
krzyknęłyśmy
 ty krzyknąłeś
krzyknęłaś
 wy krzyknęliście
      krzyknęłyście
on krzyknął,
ona krzyknęła
oni krzyknęli, one krzyknęły, ono krzyknęło

  

wziąć (czas przeszły)
l. pojedyncza l. mnoga
 ja wziąłem / wzięłam    my wzięliśmy / wzięłyśmy
 ty wziąłeś / wzięłaś  wy wzięliście / wzięłyście
 on wziął / ona wzięła / ono wzięło  oni wzięli / one wzięły

 

lubić (czas przeszły)
l. pojedyncza l. mnoga
 ja lubiłem/lubiłam  my lubiliśmy/lubiłyśmy
 ty lubiłeś/lubiłaś  wy lubiliście/lubiłyście
 on lubił / ona lubiła / ono lubiło  oni lubili / one lubiły

 

mleć (czas przeszły)
l. pojedyncza l. mnoga
ja mełłem / mełłam   my mełliśmy / mełłyśmy
ty mełłeś / mełłaś  wy mełliście / mełłyście
on mełł, ona mełła  oni mełli, one mełły, ono mełło

 

pleć (czas teraźniejszy)
l. pojedyncza l. mnoga
ja pielę my pielemy
ty pielesz wy pielecie
on, ona, ono piele oni, one pielą

Zobacz:

Czasownik TEST

12. Od jakich części mowy można tworzyć czasowniki? Opisz wyrazy: uwiecznić, zdziwaczeć, przeciągnąć, starzeć się, przyswoić, gdybać.

 

Fleksja

Fleksja TEST

Czasownik TEST

11. Czym różni się zasób form fleksyjnych czasowników dokonanych od niedokonanych?