Pierwsza polska tragedia napisana według wzorów antycznych powstała prawdopodobnie w latach 1565–1566, w czasie pobytu Kochanowskiego na dworze króla Zygmunta Augusta. Do napisania dzieła o wymowie politycznej zachęcił go przyjaciel – Jan Zamoyski, któremu zależało, by zmobilizować polską szlachtę do wyprawy na Moskwę. Odprawa… nie wywołała chyba takiego efektu, bo nie pochwala wojny – przeciwnie: z przesłania wynika, że jest ona dla kraju nieszczęściem.

Związki z antykiem:

Do tradycji antycznej nawiązuje sama treść, Kochanowski zaczerpnął ją z Iliady albo z popularnego w epoce renesansu i z pewnością znanego mu włoskiego romansu opartego na jej wątkach pt. Historia trojańska. Oto Grecy upominają się o Helenę, którą porwał królewicz trojański – Parys (w Odprawie… zwany Aleksandrem). Dwaj przybyli po brankę posłowie, Ulisses (Odyseusz) i Menelaus, grożą wojną, gdyż Rada Trojańska nie zgodziła się na wydanie im kobiety. Antenor w trosce o dobro państwa stara się skłonić Radę do zmiany decyzji, ojciec Aleksandra, Priam, milczy nie chcąc sprzeciwiać się synowi.

Jeżeli chodzi o budowę, to wierność wzorcom klasycznej tragedii antycznej polega na:

  • jedności miejsca, czasu i akcji;
  • małej liczbie aktorów w poszczególnych epizodach – aby ją zachować, Kochanowski nie pokazuje przebiegu obrad Rady, lecz wprowadza postać jednego posła, który relacjonuje jej przebieg;
  • zachowaniu antycznej budowy utworu: prolog – monolog Antenora, epeisodia (odpowiedniki aktu w teatrze nowożytnym) – w Odprawie… jest ich 5, stasimony (pieśni chóru komentujące akcję, ale nieposuwające jej naprzód) – tu jest ich 3.

Elementy renesansowe:

Ale jest tu też odstępstwo od antycznego wzorca: nie ma parodosu (pieśni wstępnej) i exodosu (pieśni końcowej). Bardziej istotny od różnic w budowie jest fakt, że Kochanowski rezygnuje z wprowadzenia do swojego utworu fatum rozumianego jako przekleństwo lub wola bogów, które całkowicie determinuje postępowanie bohaterów. To zupełnie zmienia ich rolę – przestają być oni tylko bezwolnymi marionetkami, realizującymi zapadające w górze wyroki, stają się ludźmi samodzielnie kształtującymi swój los, odpowiedzialnymi za własne czyny. Nic ich od tego nie zwalnia – takie podejście zgodne jest z humanistycznym duchem odrodzenia!
Tak więc używając sformułowania tragedia humanistyczna, myślimy raczej o duchu, wymowie utworu niż o jego kształcie formalnym.

 

Jak pogłębić rozważania?

Można się głośno zastanawiać, czy Odprawa… jest w większym stopniu utworem o wymowie moralnej, czy politycznej. Problematyka moralna wpisana jest już w sam wykorzystany tu mit: wszak Parys (Aleksander), porywając cudzą żonę, naruszył święte dla starożytnych prawo gościnności. Ale tragedia dotyka też zagadnień politycznych – zawiera uwagi pod adresem:

  • krótkowzrocznego króla (Priam),
  • przekupnych posłów,
  • egoistycznej młodzieży („wrzód szkodliwy w rzeczpospolitej młódź wszeteczna”).

Aluzje te mają silny związek z Polską i jej problemami. Tu się kończą mitologiczne odniesienia, a zaczyna patriotyczna przestroga („O nierządne królestwo i zginienia bliskie,/ Gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość.”). Rada Trojańska to metaforycznie przedstawiony polski Sejm, zaś Antenor – jest wzorem odpowiedzialnego Polaka – patrioty. Ostrzega on, że za spełnienie egoistycznych zachcianek królewicza płacić będzie cały naród („Niechże się Aleksander tak drogo nie żeni/ Żeby małżeństwo swoje upadkiem ojczyzny miał płacić”), ale nikt nie słucha jego przestróg.

W podsumowaniu…

Koniecznie trzeba podkreślić ponadczasowość utworu (prywata doprowadza do zguby w każdej epoce!) i wyeksponować pierwiastki humanistyczne w dramacie (patriotyzm, troska obywatelska i zwrócenie uwagi na moralną odpowiedzialność człowieka za swoje czyny).

 

Temat:
Odprawa posłów greckich jako tragedia humanistyczna.

Zacznij:
Dzieło Jana Kochanowskiego oparte jest na wzorcach antycznych, zarazem jednak ma aktualny, współczesny, a nawet polityczny charakter. Zostało napisane specjalnie na uroczystości weselne Jana Zamoyskiego i podczas jego przyjęcia weselnego zostało po raz pierwszy wystawione.

Rozwiń:
Tragedia podzielona jest według klasycznego układu na

  • 5 epeisodionów
    • 1 – Monolog Antenora, spór Antenora z Parysem,
    • 2 – Monolog Heleny, rozmowa kobiety z Panią Starą,
    • 3 – relacje posłów,
    • 4 – rozmowa Ulissesa z Menelausem,
    • 5 – rozmowa Antenora z Priamem, przepowiednia Kasandry,
  • przeplatanych stasimonami
    • 1 – By rozum był przy młodości…,
    • 2 – Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie…,
    • 3 – O, białoskrzydła, morska pławaczko

Pieśni chóru pełnią podobną rolę jak w klasycznej tragedii greckiej. Zachowana została także zasada trzech jedności: czasu, miejsca i akcji. Do klasycznej tragedii antycznej zbliża dzieło Kochanowskiego także temat mitologiczny (fragment mitu trojańskiego). Niektóre elementy tego mitu zostały jednak pominięte, inne – dodane: trojański system władzy przypomina ustrój Rzeczypospolitej, dodane są elementy nadające polski koloryt – np. stukanie laską marszałkowską w celu uciszenia posłów.

Zakończ:
Zasadnicze odstępstwo od tragizmu antycznego – losami bohaterów nie rządzi fatum, nic nie zwalnia ich z odpowiedzialności za własne czyny. Sami kształtują swój los i mogą mu pomagać – np. przez przekupienie posłów, jak to robi Parys.


Ważne pojęcia:

  • Epeisodion – odpowiednik aktu w nowoczesnym dramacie, składa się z monologów i dialogów.
  • Stasimon – pieśń chóru komentująca akcje i czyny bohaterów; nie posuwa akcji.

Czym zaimponować?
Ciekawostkami dotyczącymi premiery dramatu, która miała miejsce 12 stycznia 1578 roku w Jazdowie pod Warszawą i uświetniała ślub Jana Zamoyskiego z Krystyną Radziwiłłówną. Na uroczystości obecny był król Stefan Batory z Anną Jagiellonką oraz wielu dostojników państwowych. Poeta nie przybył na spektakl z powodu choroby.
Można też wspomnieć, że spektakl odbywał się prawdopodobnie w zamkniętym pomieszczeniu (ze względu na zimę) i że scenę zaprojektowano według rozwiązań szesnastowiecznego włoskiego architekta Andrei Palladia.
Warto podkreślić koloryt lokalny Odprawy… (Rada przedstawiona jako polski sejm) – i odnieść go do szerszego zjawiska, typowego dla literatury i sztuki renesansu: było to zjawisko modelowania zdarzeń, sytuacji i osób z przeszłości według wzorów obserwowanej rzeczywistości.

Zobacz:

O czym traktuje „Odprawa posłów greckich” Jana Kochanowskiego?

Czy Odprawa posłów greckich jest tragedią klasyczną?

Odprawa posłów greckich – Jan Kochanowski

Związek Odprawy posłów greckich Jana Kochanowskiego z tragedią antyczną i problemami Polski XVI wieku.

Omów kompozycję Odprawy posłów greckich Jana Kochanowskiego

Czy analizując Odprawę posłów greckich, możemy mówić o pojęciu parenezy?