Materiał literacki opiewający Warszawę lat wojny i okupacji można ułożyć co najmniej według trzech punktów. Będą to utwory dotyczące życia codziennego okupowanej stolicy, literackie ujęcia powstania w getcie warszawskim i literatura o powstaniu warszawskim. Czasem, oczywiście, jeden tytuł obejmuje kilka tematów.

Proza

Obraz wojennej Warszawy

  • Aleksander KamińskiKamienie na szaniec – opowieść o losach warszawskiej młodzieży działającej w organizacjach harcerskich. Bohaterami są m.in. Zośka, Rudy, Alek, którzy podejmują działalność konspiracyjną w latach 1939-1943.
  • Tadeusz Borowski – opowiadania z życia okupacyjnej Warszawy, np. Pożegnanie z Marią, Matura na Targowej, Chłopiec z Biblią.
  • Andrzej Szczypiorski Początek – powieść o Warszawie i warszawiakach, akcja jej toczy się głównie w 1942 roku.
  • Melchior Wańkowicz Ziele na kraterze – wzruszająca opowieść o losach rodziny pisarza w okupowanej stolicy, o śmierci Krystyny – córki Wańkowicza, która zginęła podczas powstania warszawskiego.
  • Jarosław IwaszkiewiczIkar. Opowiadanie o chłopcu aresztowanym w Warszawie przez Niemców.
  • Kazimierz BrandysMiasto niepokonane – walka z okupantem i codzienne życie okupowanej Warszawy.

Powstanie w getcie warszawskim

  • Hanna KrallZdążyć przed Panem Bogiem.
  • Kazimierz Moczarski Rozmowy z katem.
  • Andrzej SzczypiorskiPoczątek – autor bardziej porusza problem sytuacji żydów w okupowanej Warszawie, ucieczki i powroty do getta, samo powstanie wspomina wybiegając w przyszłość.
  • Marek EdelmanGetto walczy. Broszura napisana przez Edelmana (głównego bohatera reportażu H. Krall, zastępcę komendanta żOB-u) jest wspomnieniem i relacją z powstania.

Powstanie warszawskie w literaturze

  • Roman BratnyKolumbowie. Rocznik 20. Słynna powieść o żołnierzach AK i ich zrywie powstańczym w 1944. Kolumb, Jerzy, Olo, Niteczka to główni bohaterowie opowieści o walce, miłości, śmierci powstańców. Od tego utworu przyjęła się nazwa pokolenia – Kolumbowie. Powieść doczekała się realizacji filmowej.
  • Aleksander Kamiński Zośka i Parasol. Jest to opowieść – relacja o dalszych losach bohaterów opisywanych w Kamieniach na szaniec. Teraz widzimy ich w chwili powstania. Autor nie nazywa swojej książki powieścią ani opracowaniem historycznym, niemniej jednak dokonuje wielu zabiegów literackich i przedstawia materiał faktograficzny.
  • Miron Białoszewski Pamiętnik z powstania warszawskiego. Pisana z perspektywy czasu (rok wydania 1970) i z punktu widzenia cywila powieść jest rejestrem obserwacji i odczuć bohatera patrzącego na walczącą stolicę.
  • Melchior WańkowiczZiele na kraterze. Wspomniana wyżej powieść poświęcona jest córce pisarza, Krystynie, która włączyła się w powstanie i zginęła w nim.
  • Jerzy Stawiński Kanał, Młodego warszawiaka zapiski z urodzin. Utwory te doczekały się ekranizacji, autor zaś sam brał udział w kampanii wrześniowej i w powstaniu 1944 roku.
  • Jerzy Krzysztoń Kamienne niebo – powieść z czasów powstania warszawskiego doczekała się adaptacji filmowej w r. 1959.

 

Poezja

W powyższym rejestrze zestawiliśmy utwory prozatorskie, a przecież poezja walczącej Warszawy to odrębny rozdział literatury, bynajmniej nie ubogi. Wymienimy kilka przykładów:

  • Alarm Antoniego Słonimskiego, nawiązujący do września 1939 roku.
  • Poezja Kolumbów – Baczyńskiego, Gajcego, Stroińskiego, Trzebińskiego, Borowskiego
  • Campo di Fiori, W Warszawie – poezja Czesława Miłosza często powraca do lat wojny. W Campo di Fiori z goryczą uwiecznia poeta warszawską karuzelę koło murów getta, scenerię utworu W Warszawie stanowią ruiny stolicy. W utworze Biedny chrześcijanin patrzy na getto – opis śmierci żydów przyjmuje postać pełną grozy, przerażenia, poczucia odpowiedzialności.
  • Jan TwardowskiMatka Boska Powstańcza. Utwór jest rodzajem modlitwy do Matki Boskiej – patronki i pocieszycielki powstańców, napisanej przez księdza – poetę, uczestnika powstania warszawskiego.

Są to oczywiście nieliczne przykłady utworów poetyckich o tej tematyce. Można wspomnieć jeszcze poezję Anny Świrszczyńskiej (Budowałam barykadę), Pieśń o Stefanie Starzyńskim Jana Lechonia, Modlitwę za zmarłych Kazimierza Wierzyńskiego i wiele innych.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

https://aleklasa.pl/liceum/c111-jak-odpowiadac-z-polskiego/wspolczesnosc/c153-wspolczesnosc-poezja-w-polsce/jaka-wizje-getta-poznajemy-z-ksazki-hanny-krall-zdazyc-przed-panem-bogiem

Literaturay czasu wojny i okupacji – TEST

https://aleklasa.pl/liceum/c155-powtorka-z-epok-literackich/c167-wspolczesnosc/literatura-czasow-wojny-i-okupacji

Kartkówka z poezji Kolumbów

Poezja Krzysztofa Kamila Baczyńskiego

Krzysztofa Kamila Baczyński – poezja czasu wojny

Kolumbowie – poeci apokalipsy spełnionej

Tragizm historii własnego pokolenia w twórczości Kolumbów