Rzeczownik

Rzeczownik – samodzielna, odmienna część mowy
Odpowiada na pytania
  • kto?
  • co?
  • Kto? Piotr czyta.
  • Co ? Deszcz pada.
Funkcja nazywa osoby uczeń, ojciec, Polak, wrocławianin, kucharz
rzeczy plecak, tablica, szkoła
zjawiska przyrody deszcz, burza, wichura, śnieg, grad
zwierzęta kot, koń, pies, żyrafa
rośliny dąb, tulipan, kaktus, trawa
uczucia tęsknota, miłość, radość, smutek
cechy mądrość, młodość, starość, brzydota
czynności pisanie, sprzątanie, malowanie
pojęcia abstrakcja, myśl, analiza
stany apatia, zamyślenie, kwitnienie

Rodzaje rzeczownika

Rzeczowniki mają na stałe przypisany rodzaj gramatyczny.

Liczba pojedyncza Liczba pojedyncza
rodzaj męskirodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy
pociąg, poeta, kwiat, głaz, wymiar dyskoteka, uczennica, wydmadziecko, drzewo, okno chłopcy, stoły, komarylalki, plaże, dzieci, szczenięta

Rodzaj rzeczownika określamy, sprowadzając go do formy podstawowej, czyli do mianownika liczby pojedynczej – słoń, słoma, skaleczenie.
• Aby ułatwić sobie rozpoznawanie rodzaju używamy słów posiłkowych: ten – dla rodzaju męskiego
(ten pociąg), ta – dla rodzaju żeńskiego (ta dyskoteka), to – dla rodzaju nijakiego (to dziecko)
w liczbie pojedynczej, w liczbie mnogiej: ci – dla rodzaju męskoosobowego (ci ojcowie), te – dla rodzaju niemęskoosobowego (te buty, te kobiety, te okna).
Uwaga! Są takie rzeczowniki, które znaczą co innego, gdy są w liczbie pojedynczej, a co innego, gdy są w liczbie mnogiej np.:
• piasek to drobnoziarnisty miał skalny, • piaski to rodzaj gleby piaszczystej.
• srebro to metal szlachetny, • srebra to wyroby ze srebra – np. zastawa stołowa.
Ważne!
W niektórych podręcznikach możesz spotkać się z informacją, że w liczbie mnogiej rzeczownik ma trzy rodzaje, podobnie jak w liczbie pojedynczej. Również jest to poprawne stwierdzenie:

  • te butelki – rodzaj niemęskoosobowy (lub rodzaj żeński)
  • te jeziora – rodzaj niemęskoosobowy (lub rodzaj nijaki)
  • ci muzycy – rodzaj męskoosobowy (lub rodzaj męski)

Zapamiętaj!

  • Niektóre rzeczowniki mają tylko liczbę pojedynczą:
    • azot, miedź, tlen, duma, gehenna, uznanie, zazdrość, duchowieństwo, igliwie, młodzież, pierze, szlachta, Odra, Bałtyk, numizmatyka, życie, wzrok.
  • Niektóre rzeczowniki występują tylko w liczbie mnogiej tak jak:
    • okulary, skrzypce, nożyce, drzwi, spodnie, wrota, zaręczyny, widły, obcęgi, urodziny, fusy, sanie, imieniny, usta, skrzypce, dżinsy, dzieje
    • Tatry, Karpaty
    • nazwy państw: Włochy, Niemcy, Czechy.
  • Istnieje grupa rzeczowników, które występują w dwóch rodzajach, a więc mają dwa różne (w zależności od rodzaju) wzorce odmiany:
    • (ten) podkoszulek, (ta) podkoszulka;
    • (ten) frędzel, (ta) frędzla;
    • (ten) klusek, (ta) kluska;
    • (ten) rodzynek, (ta) rodzynka;
    • (ten) skwarek, (ta) skwarka.
Odmiana rzeczownika: (ten) podkoszulekOdmiana rzeczownika: (ta) podkoszulka
liczba pojedynczaliczba mnogaliczba pojedynczaliczba mnoga
M. podkoszulek -Ø podkoszulk -i podkoszulk -a podkoszulk -i
D. podkoszulk -a (e : Ø) podkoszulk -ów podkoszulk -i podkoszulek -Ø (Ø : e)
C. podkoszulk -owi podkoszulk -om podkoszulc -e (k : c) podkoszulk -om (e : Ø)
B. podkoszulek -Ø (Ø : e) podkoszulk -i podkoszulk -ę (c : k) podkoszulk -i
N. podkoszulki -em (e : Ø, k : ki) podkoszulk -ami podkoszulk -ą podkoszulk -ami
Msc. podkoszulk -u (ki:k) podkoszulk -ach podkoszulc -e (k : c) podkoszulk -ach
W. podkoszulk -u podkoszulk -i podkoszulk -o (c : k) podkoszulk -i


Rzeczownik odmienia się przez:

Liczby

  • Liczbę pojedynczą: zabawa, Polak, kucharz, deszcz
  • Liczbę mnogą: zabawy, Polacy, kucharze, deszcze
Liczba pojedyncza Liczba pojedyncza
rodzaj męskirodzaj żeński rodzaj nijaki rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy
żeglarzłódkaczółno żeglarzełódki, czółna
starzecstaruszkadziecko starcystaruszki, dzieci
arbuz sałata koło arbuzy sałaty, koła


Przypadki

PrzypadkiPytaniaPrzykłady
mianownik (M.) kto? co?jest/są szkoła szkoły
dopełniacz (D.) kogo? czego?nie ma szkoły szkół
celownik (C.) komu? czemu? przyglądam się szkole szkołom
biernik (B.) kogo? co? widzę szkołę szkoły
narzędnik (N.) z kim? z czym? się utożsamiam ze szkołą ze szkołami
miejscownik (Msc.) o kim? o czym? mówię o szkole o szkołach
wołacz (W.) o!o ty! chodź do mnie! szkoło! o wy! chodźcie do mnie! szkoły!


Zapamiętaj!

  • Większość przyimków – np. w, na, przy, o łączy się z miejscownikiem.
  • Istnieje również grupa rzeczowników nieodmiennych:
    • Ikea, salami, menu, emu, boa, kakadu, kiwi, kakao, mango, tabu, jury, bikini, guru, kamikadze, toffi, tournee, igloo, graffiti, safari, spaghetti, konfetti, etui, alibi i in.
  • Do nieodmiennych należą też nazwy niektórych miast, rzek, państw czy gór, np. Rzeczowniki takie jak: gimnazjum, technikum, liceum, studium, muzeum, akwarium, mauzoleum odmieniają się jedynie w liczbie mnogiej.
    Toronto, Tokio, Toledo, Palermo, Monachium, Bizancjum, Bonn, Davos, Caracas, Missisipi, Peru.


Odmiana przez przypadki, czyli DEKLINACJA

Rzeczownik ma trzy podstawowe deklinacje: męską, żeńską i nijaką oraz mieszaną.

MĘSKAŻEŃSKANIJAKA
l. pojedynczal. mnogal. pojedynczal. mnogal. pojedynczal. mnogal. pojedynczal. mnoga
M.uczeńuczniowielampalampyoknooknasędziasędziowie
D.uczniauczniówlampylampoknaokiensędziegosędziów
C.uczniowiucziomlampielampomoknuoknomsędziemusędziom
B.uczniauczniówlampęlampoknooknasędziegosędziów
N.uczniemuczniamilampąlampamioknemoknamisędziąsędziami
Msc.uczniuuczniachlampielampachoknieoknachsędzisędziach
W. uczniu!uczniowie!lampo!lampy!okno!okna!sędzio!sędziowie!


Pamiętaj!

Inna jest odmiana rzeczowników osobowych, inna rzeczowników nieosobowych, a jeszcze
inna rzeczowników nieżywotnych.

osobowychnieosobowychnieżywotnych
l. pojedynczal. mnogal. pojedynczal. mnogal. pojedynczal. mnoga
M. pilot -Ø piloc -i kot -Ø kot -y płot -Ø płot -y
D. pilot -a pilot -ów kot -a kot -ów płot -u płot -ów
C. pilot -owi pilot -om kot -u kot -om płot -u płot -om
B. pilot -a pilot -ów kot -a kot -y płot -Ø płot -y
N. pilot -em pilot -ami z kot -em kot -ami z płot -em płot -ami
Msc. o piloci -e pilot -ach o koci -e kot -ach o płoci -e płot -ach
W. piloci -e! piloc -i! koci -e! kot -y! płoci -e! płot -y!


Temat i końcówka rzeczownika

rower
l. pojedynczal. mnoga
M. rower -Ø rower -y
D. rower -u rower -ów
C. rower -owi rower -om
B. rower -Ø rower -y
N. rower -em rower -ami
MSC. rowerz -e (r:rz) rower -ach
W. rowerz -e! rower -y!
  • Ten dziwny znak – Ø to zero fleksyjne. Zaznaczamy nim brak końcówki po temacie wyrazu.
  • Temat to ta część wyrazu, która wyraża jego znaczenie. Jest to stała część, która nie zmienia się w trakcie odmiany przez przypadki i jest wspólną cząstką dla każdej formy.
  • Część wyrazu, która zmienia się w trakcie odmiany przez przypadki, to końcówka. Pokazuje, w jakim przypadku występuje dany wyraz.
    Np. Tata poszedł do pracy.
    Końcówka -a w wyrazie tata wskazuje, że to rzeczownik w mianowniku. Bo w miejscowniku byłoby: z tatą.
  • Niektóre formy odmiany nie mają końcówki np.: W odmianach wielu rzeczowników tematy nie zmieniają się. Oznacza to, że pozostają takie same we wszystkich przypadkach, np. w wyrazie piec.
    • kwiat (mianownik l.poj.),
    • uczeń (mianownik l.poj.),
    • pól (dopełniacz l.mn.).
piec
l. pojedynczal. mnoga
M. piec -Ø piec -e
D. piec -a piec -ów
C. piec -owi piec -om
B. piec -Ø piec -e
N. piec -em piec -ami
MSC. piec -u piec -ach
W. piec -u! piec -e!
  • Jeśli rzeczownik w mianowniku l.poj. kończy się na:

    • spółgłoskę – cały wyraz jest tematem – kwiat –Ø,
    • samogłoskę – odrzucamy samogłoskę jako końcówkę, a pozostała część wyrazu jest tematem, np. światł -o.
  • Jeżeli będziesz mieć problem z samogłoską i, to znaczy jeżeli nie będziesz wiedzieć, czy zaliczyć ją do tematu, czy do końcówki, zapamiętaj, że:
    • – jeśli i stoi na końcu wyrazu – na pewno jest końcówką (cioc -i),
    • – jeśli po i stoi samogłoska – i zaliczamy do tematu (cioci -a).

 

Oboczności

W trakcie odmiany przez przypadki w temacie może dochodzić do wymiany głosek, czyli tzw. oboczności.
Istnieje wiele takich rzeczowników, w których przy odmianie temat ulega przekształceniu.


Zmiana ta najczęściej polega na:

Zastąpieniu głosek innymi głoskami

  • samogłoski (a, ą, e, ę, i, o, ó, u, y ) mogą wymieniać się tylko na samogłoski
    – wiara – wierz -e
    W odmianie rzeczownika wiara występuje oboczność a : e
    – dąb – dęb -u
    wąż – węż -a

    W odmianie rzeczowników dąb i wąż występuje oboczność ą : ę
  • spółgłoski (b, c, d, f, g, itp) – wymieniają się na:
    – przyjaciele – przyjaciołach
    W odmianie rzeczownika przyjaciel występuje oboczność l : ł
    – ręka – ręc–e
    W odmianie rzeczownika ręka występuje oboczność k : c
    – także na dwuznaki rowerem – rowerze r : rz,
    W odmianie rzeczownika rower występuje oboczność r : rz
  • spółgłoski mogą również ulegać zmiękczeniu
    psempsie
    W odmianie rzeczownika pies występuje oboczność s : si
    chatachaci –e
    W odmianie rzeczownika chata występuje oboczność t : ci

 

Na pojawianiu się głosek i ich zaniku

  • W temacie wyrazów może pojawiać się i znikać samogłoska e, którą nazywa się e ruchome.
    Jeśli e w temacie znika, zapisujemy to tak (e : Ø), jeśli zaś pojawia się, zapisujemy to tak (Ø : e).
  • W odmianie wyrazu pies oboczność polega na występowaniu i zanikaniu samogłoski e.
pies
l. pojedynczal. mnoga
M. pies –Ø ps –y
D. ps –a (pi:p, e:Ø) ps –ów
C. ps –u ps –om
B. ps –a ps –y
N. ps –em ps –ami
MSC. psi –e ( s: si) ps –ach
W. psi –e ps –y


Zapamiętaj:
Wymiany głosek w tematach fleksyjnych wyrazów to oboczności.


Podział rzeczowników

Kryterium Typ rzeczownika Uwagi Przykłady
indywidualność własne
  • imiona
  • nazwiska
  • przezwiska
  • pseudonimy
  • nazwy narodowości
  • nazwy geograficzne
  • tytuły utworów literackich
  • tytuły czasopism

Wszystkie rzeczowniki własne piszemy wielką literą.

  • Mariusz, Antek
  • Kowalski, Nowak
  • Rudy, Gruby
  • Stan
  • Polak, Anglik
  • Tatry, Wisła, Tokio
  • „Chłopi”, Syzyfowe prace”
  • „Polityka”, „Wprost”

pospoliteDo tej grupy należą wszystkie pozostałe rzeczowniki niebędące nazwami własnymi, czyli pisane małą literą.chłopiec, góral, warszawiak, ojciec, owca, jodła, biurko, rzeka, kraj, młodość, sen, muzyka
żywotność żywotne osobowe
Do tej grupy zaliczysz rzeczowniki nazywające osoby.
matka, kobieta, murarz, kolega, Polak, warszawiak, Nowak, dziecko
nieosobowe
Są to te rzeczowniki, które nazywają zwierzęta.
żółw, osa, ryba, delfin, jamnik, wróbel, papuga,
mucha, koń, nietoperz
nieżywotneTo rzeczowniki nazywające:

  • przedmioty
  • zjawiska
  • cechy
  • uczucia

długopis, głaz, kurtka
deszcz, burza
brzydota, subtelność
smutek, radość, nuda
materialność konkretneNazywają to, czego możemy doświadczyć za pomocą zmysłów, tzn. zobaczyć, dotknąć, powąchać, posmakować, usłyszeć.komputer, lipa, miód, ojciec, kolega, żyrafa,
garnitur, jabłko, tęcza, sól, huk,
abstrakcyjneTo takie, których nie możemy doświadczyć za pomocą zmysłów. wiara, miłość, pamięć, przyjaźń, wolność, myśl
policzalność jednostkowe
(policzalne)
Łączą się z liczebnikami głównymi i zbiorowymi.pies, książka, zagadka, Francuz, autor, syn, gad
zbiorowe
(niepoliczalne)
Nie łączą się z liczebnikami głównymi ani zbiorowymi. woda, ptactwo, mąka, piasek, szlachta, sok


Uwaga!
Jeden rzeczownik należy do kilku kategorii, np. zegar jest równocześnie rzeczownikiem: nieżywotnym, pospolitym, konkretnym.

 

Osobliwości w odmianie rzeczowników:

Rzeczowniki, które mają tylko liczbę mnogą sanie, drzwi, widły, nożyce, grabie, skrzypce, spodnie, imieniny;

 

Odmiana rzeczownika: „sanie”
l. pojedynczal. mnoga
M. ———— sani -e
D.———— sań -Ø
C.———— sani -om
B.———— sani – e
N.———— sani -ami
MSC.———— sani -ach
W.———— sani -e

 

Rzeczowniki zakończone na -um odmieniają się tylko w liczbie mn., a w l.poj. nie zmieniają swoich form…

  • gimnazjum, technikum, liceum, studium, muzeum, akwarium, mauzoleum.
Odmiana rzeczownika: „gimnazjum”
l. pojedynczal. mnoga
M. gimnazj -umgimnazj -a
D. gimnazj -umgimnazj -ów
C. gimnazj -umgimnazj -om
B. gimnazj -umgimnazj -a
N. gimnazj -umgimnazj -ami
MSC. gimnazj -umgimnazj -ach
W. gimnazj -um!gimnazj -a!


Tak jak sędzia odmienia się hrabia

Odmiana rzeczownika: „sędzia”
l. pojedynczal. mnoga
M.sędzi -asędzi -owie
D. sędzi -egosędzi -ów
C.sędzi -emusędzi -om
B.sędzi -egosędzi -ów
N.sędzi -ąsędzi -ami
MSC.sędz -i sędzi -ach
W.sędzi -o! sędzi -owie!

 

Rzeczowniki oko, ucho, w zależności od znaczenia, mają w liczbie mnogiej dwa wzorce odmiany:

Odmiana rzeczownika: „oko”
l. pojedyncza l. mnoga
(narząd wzroku)
l. mnoga
(w sieci rybackiej)
M. ok -o ocz -y ok -a
D. ok -a ocz -u ok -Ø
C. ok -u ocz -om ok -om
B. ok -o ocz -y ok -a
N. oki -em (k:ki) ocz -ami ok -ami
MSC. ok -u (ki:k) ocz -ach ok -ach
W. ok -o! ocz -y ok -a

 

Nietypowo odmienia się rzeczownik przyjaciel

Odmiana rzeczownika: „przyjaciel”
l. pojedynczal. mnoga
M. przyjaciel -Ø przyjaciel -e
D. przyjaciel -a przyjaciół -Ø (e: ó, l : ł)
C. przyjeciel -owi przyjacioł -om (ó : o)
B. przyjaciel -a przyjaciół -Ø (o : ó)
N. przyjaciel -em przyjaciół -mi
MSC. przyjaciel -u przyjacioł -ach (ó : o)
W. przyjaciel -u! przyjaciel -e (o : e, ł : l)

 

Nietypowo odmienia się również rzeczownik ksiądz

Odmiana rzeczownika: „ksiądz”
l. pojedynczal. mnoga
M.ksiądzksięż -a
D.księdz -aksięż -y
C.księdz -uksięż -om
B.księdz -aksięż -y
N.(z) księdz -em (z) księż -mi
MSC.(o) księdz -u(o) księż -ach
W.ksiądz! księż -a!

 

W rzeczownikach typu Amerykanin, Marsjanin, Ziemianin, franciszkanin, poganin, mieszczanin w trakcie odmiany przez przypadki w l.mn. pomija się cząstkę -in.

Odmiana rzeczownika: „Amerykanin”
l. pojedynczal. mnoga
M.Amerykanin -ØAmerykani -e
D.Amerykanin -aAmerykan -ów (ni : n)
C.Amerykanin -owiAmerykan -om
B.Amerykanin -aAmerykan -ów
N.Amerykanin -emAmerykan -ami
MSC.Amerykanini -e (n:ni)Amerykan -ach
W.Amerykanini -e Amerykani -e (n : ni)


W skomplikowany sposób odmienia się rzeczownik statua.

rower
l. pojedynczal. mnoga
M. statu -a statu -y
D. statu -i / statu -y statu -i
C. statu -i statu -om
B. statu -ę statu -y
N. statu -ą statu -ami
MSC. statu -i statu -ach
W. statu -o statu -y

Są rzeczowniki, które mają zupełnie różne tematy w l.poj. i l.mn. (rok – lata, człowiek – ludzie).

Odmiana rzeczownika: „rok”
l. pojedynczal. mnoga
M.rok -Ølat -a
D.rok -u lat -Ø
C.rok -owi lat -om
B.rok -Ø lat -a
N.roki -em (k : ki) lat -ami
MSC.rok -u (ki : k) lat -ach
W.rok -u lat -a


Sporo kłopotów nastręcza odmiana wyrazu ręka. Szczególnie w liczbie mnogiej. Zobaczmy, jak powinno odmieniać się ten rzeczownik:

Odmiana rzeczownika: „ręka”
l. pojedynczal. mnoga
M.ręka ręce
D.ręki rąk
C.ręce rękom
B.rękę ręce
N.ręką rękami/rękoma
MSC.ręce rękach
W.ręko ręce

 

Rzeczownik w zdaniu może pełnić różne funkcje

Jaką funkcję może pełnić rzeczownik w zdaniu? Rzeczownik może być:

  • podmiotu, np.: Samochód stoi przed domem.
  • dopełnienia, np.: Wczoraj widziałem fajny film.
  • okolicznika, np.: Jechaliśmy szeroką ulicą.
  • przydawki, np.: Rower Tomka stoi w ogrodzie.
  • orzecznika, np.: Maciek zamierza być aktorem.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Rzeczownik TEST

Pisownia NIE z rzeczownikami

Rzeczowniki – liczba mnoga

Fleksja TEST

Fleksja

Zaimek

10. Od jakich części mowy można tworzyć rzeczowniki? Odpowiedź oprzyj na analizie wyrazów: skrawacz, śmiałek, podręcznik, śrubokręt, czworokąt, przedszkole, dzwoneczek.

Odmień następujące rzeczowniki: Włochy, sanie, mieszczaństwo, miłość.