Publicystyka epoki oświecenia

Troska o losy ojczyzny w polskim oświeceniu

To najważniejsza wartość literatury i myśli oświeceniowej. Nic dziwnego – historia tego stulecia także zdominowana jest wysiłkiem reformatorskim patriotów. Przecież to czasy Sejmu Wielkiego i Konstytucji 3 maja. To czasy powstania pod wodzą Kościuszki – pierwszego wielkiego buntu przeciw zaborcom. Niestety – to także kres wolności kraju. A jednak, mimo że działania patriotyczne nie przyniosły zwycięstwa, koniecznie trzeba je znać.

.

Pisarze polityczni i ich postulaty

  • Stanisław Konarski
    duchowny – pijar, założyciel Collegium Nobilium, król na jego cześć kazał wybić medal Sapere auso – temu, który odważył się być mądrym.

    • Najważniejsze dzieło
      • O skutecznym rad sposobie
    • Postulaty
      • Polska monarchią na wzór angielskiej (parlamentarna – tron dziedziczny),
      • zniesienie liberum veto,
      • sejm stały, głosowanie większością głosów,
      • wolność dla chłopów,
      • uporządkowanie prawa,
      • pomoc miastom i mieszczanom.
  • Hugo Kołłątaj
    uczony, filozof, duchowny, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, współtwórca KEN.

    • Najważniejsze dzieło
      • Do Stanisława Małachowskiego Anonima listów kilka
    • Postulaty
      • Polska monarchią konstytucyjną,
      • dziedziczny tron, mocna władza,
      • królewska,
      • sejm stały,
      • zniesienie liberum veto,
      • równouprawnienie mieszczan ze szlachtą,
      • zniesienie pańszczyzny,
      • uwolnienie chłopów – przejęcie przez nich ziemi,
      • prawo własności ziemskiej nienaruszalne.
  • Stanisław Staszic
    uczony, autorytet moralny, duchowny, przyrodnik.

    • Najważniejsze dzieło
      • Przestrogi dla Polski,
      • Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego.
    • Postulaty
      • Polska monarchią konstytucyjną,
      • tron dziedziczny,
      • zniesienie liberum veto,
      • równouprawnienie mieszczan i szlachty,
      • zniesienie poddaństwa chłopów,
      • równe prawo dla wszystkich obywateli.

.

Głosy literatów

.

Ogólna wymowa

Patrioci polscy zawierają w swoich wypowiedziach krytykę istniejącego stanu Rzeczypospolitej, wskazują i krytykują wady oraz proponują reformy. Więcej nawet: opowiadają się po stronie sejmowych reformatorów i agitują na rzecz ich postulatów.

Krytykowane ostro są więc:

  • liberum veto,
  • konserwatywna postawa sarmacka,
  • powoływanie króla drogą elekcji,
  • niesprawiedliwość prawa wobec mieszczan i wsi,
  • ciemnota i niski stan szkolnictwa.

Lekarstwem byłoby według myślicieli:

  • zreformowanie prawa,
  • zniesienie liberum veto,
  • tron dziedziczny,
  • równość stanów,
  • reforma oświaty.

Wyrazem tych dążeń jest słynna Konstytucja 3 maja – najnowocześniejsza w ówczesnej Europie.

.

Twórcy – patrioci i reformatorzy doby oświecenia

Będą to przede wszystkim pisarze doby Sejmu Wielkiego:

  • Stanisław Staszic
  • Hugo Kołłątaj
  • Franciszek Salezy-Jezierski
  • Julian Ursyn Niemcewicz

Krytykę wad społeczeństwa polskiego, znajdziemy w satyrach i powieści Ignacego Krasickiego np. Do króla, Świat zepsuty.

Pakiet reform proponowanych przez pisarzy politycznych:

  • Zniesienie liberum veto.
  • Sejm powinien obradować stale, a decyzje zapadać większością głosów.
  • Polska powinna być monarchią konstytucyjną, a tron winien być dziedziczny.
  • Zniesienie poddaństwa chłopów.
  • Uznanie mieszczaństwa – przedstawiciele w sejmie.

Najważniejsze publikacje:

  • Głos wolny, wolność ubezpieczający (1743, anonimowy),
  • O skutecznym rad sposobie (Stanisław Konarski 1763),
  • Do Stanisława Małachowskiego Anonima listów kilka (Hugo Kołłątaj),
  • Prawo polityczne narodu polskiego (Hugo Kołłątaj),
  • Przestrogi dla Polski (Stanisłąw Staszic),
  • Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego (Stanisław Staszic),
  • Katechizm o tajemnicach rządu polskiego (Franciszek Salezy Jezierski).

.

Uwaga
Pisarstwo polityczne wcale nie pojawia się po raz pierwszy w oświeceniu.

  • Traktaty, wykłady o tym, co w społeczeństwie złe, a co należałoby zrobić znamy już z renesansu (Andrzej Frycz Modrzewski, Piotr Skarga).
  • Swoistą „poezją publicystyczną” były barokowe utwory Wacława Potockiego, bo taki propagandowy i reformatorski miały cel.

Oświecenie wydaje się bajeczną epoką dla publicystyki. Może ona rozchodzić się nie tylko w broszurach, wspiera ją czasopiśmiennictwo. W dodatku w kraju gorąco: obóz reformatorski przeciw konserwatywnym wstecznikom, trzeba społeczeństwo przekonać, pokazać drogi wyjścia z politycznego impasu. Efekt – rozkwit piśmiennictwa politycznego.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

EPOKA OŚWIECENIA W POLSCE

Publicystyka oświecenia w trosce o losy ojczyzny

Wielcy twórcy oświecenia w Polsce – zestawienie

Oświecenie wobec sarmatyzmu

Jakie prądy literackie zdominowały polskie oświecenie?

W trosce o losy ojczyzny

PODYSKUTUJ: