Możliwe tematy:

  • Miłość w średniowieczu, w renesansie, w baroku… Jak ukazują miłość poeci dawnych epok?
  • Do Ciebie, Miłości/ Przystępuję (…) Ale iż i w niebie,/ I na ziemi nikt nie jest bezpieczen ciebie,/ a twym strzałom trudno się pawęzą zasłonić/ Ani uciekać, ani rozumem się bronić (Jan Kochanowski, Dziewosłąb). Który z poetów staropolskich (Jan Kochanowski, Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski, inni) najpiękniej i najtrafniej – Twoim zdaniem – pisał o miłości?
  • Dama serca, żona, kochanka, towarzyszka życia i rycerz, mąż, kochanek, partner – jak ukazywano związek dwojga ludzi w literaturze staropolskiej? Który z tych sposobów jest Ci najbliższy?

 

Temat do realizacji:

Miłość w średniowieczu, w renesansie, w baroku… Jak ukazują miłość poeci dawnych epok?

Propozycja wstępu:

Przy okazji takich tematów jak ten, zaczynamy się zastanawiać, jaki był człowiek doby staropolskiej? Jak wyglądało jego życie uczuciowe i wewnętrzne? Czy jesteśmy w stanie zrozumieć jego postawy i reakcje emocjonalne. A dawny język miłosny, który poznajemy dzięki erotykom i listom? Na pewno jest bogatszy i bardziej wyrafinowany niż ten, którym posługujemy się dziś, wyznając komuś miłość (ustnie czy pisemnie), opisując swoje uczucia i przeżywając miłosne rozterki. Czasem wszak staropolscy poeci zaskakują nas swoją dosadnością, rubasznością i… swobodnym „władaniem” wulgaryzmami (niektóre z nich używane są do dziś).

Możliwe strategie rozwinięcia:

1. Przedstaw poetów staropolskich, którzy pisali o miłości. Dziełom jednego z nich – wybranego – poświęć więcej miejsca.

Jan Kochanowski

Na to, jak mistrz z Czarnolasu pisał o miłości, miały wpływ nie tylko jego osobiste przeżycia i przemyślenia, ale także konwencja epoki. Część filozofów odrodzenia przekonywała, że pożądanie seksualne jest czymś jak najbardziej naturalnym, po prostu głosem natury.

Niektóre fraszki Kochanowskiego są bardzo śmiałe, np. we fraszce O starym poeta bardzo wyraźnie mówi, czego potrzeba młodej żonie… W innej z kolei informuje, jakie walory anatomiczne powinni mieć dobrzy mężowie. Sam nakłaniając kobiety do seksu, posługuje się argumentem o nieuchronności przemijania: „Daj, czegoć nie ubędzie, byś najwięcej dała;/ Daj, czegoć próżno dawać potym będziesz chciała,/ Kiedyć zmarszczki twarz orzą (…)”.

Wiemy jednak, że uwagi poety nie zaprzątały jedynie sprawy związane z erotyką, lecz także polityka, sława, nauka, literatura, obowiązki obywatelskie itd. Uleganie tylko zmysłom to dla niego żywot „bydlęcy”. W końcu po licznych „muzach” pojawiła się Dorota Podlodowska, wzór kobiety, żony i matki.

  • Miłość i humanizm
    Jako humanista Kochanowski hołdował hasłu: Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce. Humanizm, jak wiemy, przypisywał sprawom związanym z miłością bardzo ważne miejsce w życiu człowieka. Tryb życia, jaki przez długi czas prowadził Kochanowski, sprzyjał nawiązywaniu znajomości i romansom (studia, podróże zagraniczne, pobyt na dworze królewskim). Wiemy – także z jego dzieł – że poznał polskie damy dworskie i włoskie aktorki, kobiety cnotliwe i kurtyzany. Adresatką jednego z pięknych wierszy miłosnych, w którym mowa jest o (chyba szczerym) zauroczeniu, jest dama o imieniu Magdalena: „Patrząc na cię, wszytkę władzę straciłem swoję;/ Mowy nie mam, płomień po mnie tajemny chodzi,/ W uszu dźwięk, a noc dwoista oczy zachodzi”.
    Poeta pisze zarówno o prostytutkach i kokietkach, jak i o „tęskliwych żonach” i biblijnej „Zuzannie cnotliwej”. Choć bardzo wyczulony na urodę kobiet i ich powaby, traktuje je nie tylko jako narzędzie do zaspokajania żądz i bezwolny obiekt – przyznaje im prawo do miłości i satysfakcji (także seksualnej).

Jan Andrzej Morsztyn

To poeta „światowych rozkoszy”. Uwalnia miłość z krępujących ją pęt moralności i… stawia ją ponad moralnością.
Szokujący wydawał się jego utwór Na krzyżyk na piersiach jednej panny – chciałby się znaleźć na tym krzyżu, który znajduje się między „dwiema łotrami”. Przeważają w jego poezji zmysły i pikanteria, nie ma raczej mowy o związku dwojga dusz. Poeta jest pluralistą uczuciowym i seksualnym – opiewa nowe przygody (bardzo dużo w jego erotykach imion kobiecych!), nowe obiekty pożądania, nowe wzorce urody. Nie jest nigdy prostacki ani wulgarny – opisuje miłość w sposób frywolny, lekki, wyrafinowany. Opisuje także cechy, jakie powinna mieć idealna kochanka – powinna być swobodna i namiętna. Natomiast od żony wymaga się czegoś zupełnie innego…

Erotyki Morsztyna wywołały zachwyt w środowiskach dworskich i siały zgorszenie w środowiskach konserwatywnych Sarmatów (jak Wacław Potocki). Ganili ich cynizm, wyrafinowanie i swobodne podejście do tematów religijnych.

Daniel Naborowski

Podobnie jak Jan Andrzej Morsztyn większość życia spędził na dworze. Jego plastyczne, barwne i pisane niekiedy niezwykle „jędrnym” językiem fraszki cechuje bardzo swobodna zmysłowość i nawet zawadiackość.
Niektóre z jego utworów wydają się szokujące, jeśli przypomnimy sobie metafizyczne wiersze, jak choćby Krótkość żywota. Oto jedna z tych skandalizujących fraszek: „Wiem ja, za co tak często paciorki miewacie,/ Za to, że tylko jedną rzecz potrzebną macie./ Bo co po pięknej twarzy, co po pięknym oku,/ Gdybyście też nie mieli owej rzeczy w kroku” (Pannom nabożnym). Jest także poeta bystrym obserwatorem zjawisk „społeczno-erotyczno-psychologicznych” – dowodem może być fraszka Do jednego hermafrodyty.
Ulubione postacie wierszy dworskich Naborowskiego to Anna i Aleksander: w jednym z takich utworów porównuje poeta moc Aleksandra Macedońskiego i owej damy: „Ów w ciele, Aleksandra w sercu czyni rany;/ Ów zbrojnymi szeregi, ta przeraża wzrokiem;/ Ów ogniem płomienistym, ta świat pali okiem”.

2. Zaprezentuj najbardziej typowe sposoby pisania o miłości w trzech epokach: średniowieczu, renesansie i baroku.

Średniowiecze

Miłość dwojga ludzi to temat nieco lekceważony w średniowieczu. Z niektórych utworów można by spokojnie wysnuć wniosek, że sztuką i zasługą jest odrzucić miłość, zaś dowodem słabości charakteru i przekreśleniem szansy na zbawienie poddanie się jej mocy.
Wiemy, że większość sławnych rycerzy miała damy swego serca – piękne i cnotliwe kobiety. Posiadanie takiej ukochanej było jednak tylko jednym z elementów (wcale nie najważniejszym) życia i legendy rycerza. Damę serca i zarazem narzeczoną Odę miał np. Roland (Pieśń o Rolandzie), której rola sprowadza się do tego, że na wieść o śmierci narzeczonego pada martwa.
Najsłynniejszym romansem średniowiecza jest opowieść o miłości silniejszej niż ludzkie prawa i śmierć, czyli dzieje Tristana i Izoldy.
„Prawdziwą” zmysłową miłość opisuje właściwie tylko François Villon – jego kochanki to na ogół proste, wesołe, zmysłowe i wulgarne dziewczyny – Różyczka, Maryśka, Małgośka…

  • Miłość i świętość
    W żywotach świętych spotykamy liczne przykłady pięknych i młodych dziewcząt, które wybrały życie w czystości, odrzuciły zaloty przystojnych i bogatych panów, wybierając cnotę i ascezę – np. Legenda o świętej Dorocie. Znana jest także Legenda o świętym Aleksym – młody potomek możnego rodu rezygnuje ze spędzenia nocy poślubnej z piękną żoną i wybiera życie ascety – żebraka.

Renesans

Giovanni Boccaccio w Dekameronie prawo do miłości przyznaje każdemu – nawet zakonnicom i księżom, i tak oto autor pochwala łóżkowe igraszki krągłej jak jabłuszko pani Izabeli i przystojnego księdza.
Mamy także miłość silniejszą niż śmierć, idealizację i uwielbienie graniczące z czcią równą boskiej, żywione do ukochanej, z którymi mamy do czynienia w Sonetach do Laury Petrarki.
Na uwagę zasługują dworskie fraszki Jana Kochanowskiego i utwory, w których pisze on o uczuciu do żony Doroty. Związek poety z matką Orszulki to zupełnie nowy typ miłości – związek partnerski, oparty raczej na przywiązaniu i zaufaniu, niż igraszkach i seksualnej fascynacji. Nie znaczy to, że nie zauważa zalet jej ciała – Dorota w tańcu jest jak „jedna bogini”. Ale nie to jest najważniejsze – to wykształcona kobieta, doskonała matka i gospodyni, wzorowa żona. Ten związek to nie tylko bliskość fizyczna, ale i duchowa – ważne są w nim serdeczność, czułość i przyjaźń. Dorota jest jego powiernikiem, opiekunem i przyjacielem. Martwi się, że podczas jego nieobecności żona musi podołać wszystkim obowiązkom domowym.

Barok

To czas, gdy miłość ukazywano niezwykle pomysłowo i w wyrafinowany bądź szokująco figlarny sposób. Wspomnij choćby kunsztowne erotyki Jana Andrzeja Morsztyna.
Szymon Szymonowic zauważył, że miłość kochanków jest niekiedy ważniejsza od miłości rodzicielskiej: „Pieści matka, a przedsię niesmaczno w pieszczocie,/ A z miłym przyjacielem smaczno i w kłopocie”.

  • Sarmacki model miłości
    …reprezentuje najpełniej Wacław Potocki, który pisze, że miłość to „Zaraza i serc ludzkich okrutna wścieklizna”. Tak jak Rej, cenił on spokojne i skromne życie małżeńskie, wspólne obowiązki i cele scalające parę. Po śmierci żony napisał sławiący jej cnoty wiersz Smutne rozstanie z Kochaną Małżonką moją… Jego fraszki z kolei pełne są prymitywnej, ­biologicznej erotyki, fascynacji męskoś­cią i… anatomią.

Propozycja zakończenia:

Historycy i socjologowie chętnie rozpatrują zmiany, jakie zaszły u człowieka i w człowieku na przestrzeni dziejów. Dzięki nim możemy całkiem nieźle poznać staropolską obyczajowość, modę, kulturę polityczną i stosunek do religii. Niestety, mało uwagi poświęcają miłości. Pozostaje nam więc bazować głównie na tym, co piszą poeci. Wyrafinowany Morsztyn oddziaływał na twórców młodopolskich i współczesnych. Zaś swego rodzaju legendą narodową stała się wielka miłość Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny oraz Jana Sobieskiego i Marysieńki.

Zobacz:

Zaprezentuj najbardziej typowe sposoby pisania o miłości w trzech epokach: średniowieczu, renesansie i baroku.

Miłość – motyw

Jak pisać o miłości

Miłość w literaturze