We wszystkich rodzajach młodopolskiej twórczości wyraźne są wpływy aktualnych tendencji artystycznych na formę i język utworów literackich. Najwcześniej zaznaczyły się one w liryce.

Liryka

  • Symbolizm znalazł swój wyraz w ścisłym zespoleniu życia duchowego, psychiki podmiotu lirycznego z przyrodą.
    • Staje się ona wyrazicielką wnętrza człowieka lub przynajmniej tłem jego przeżyć. Stąd wzrasta znaczenie metafory o charakterze animizacji lub personifikacji.
    • Natura przedstawiana jest w duchu impresjonistycznym, tak jak na ówczesnych obrazach, gdzie dominują kolory i światło o niezbyt intensywnym natężeniu.
    • Oprócz wrażeń wzrokowych pojawiają się doznania słuchowe, jak i związane z innymi zmysłami (synestezja).


Jacek Malczewski – Błędne kolo

  • Ekspresjonizm skłania się ku hiperbolicznemu, wyolbrzymiającemu przedstawianiu zarówno stanów psychicznych, jak i obiektywnej rzeczywistości.
    • Podkreśleniu siły uczucia lub intensywności zjawiska służy nagromadzenie przymiotników lub czasowników.
    • W składni, dla wyrażenia stanów emocjonalnych, stosuje się powtórzenia i paralelizmy.
    • Technika poetycka wzbogaca się o nowe sposoby operowania rytmiką i rymem, melodyjnością wiersza.

Te cechy ówczesnej poezji mają m.in. wiersze: Kazimierza Przerwy-Tetmajera Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej i Jana Kasprowicza Krzak dzikiej róży.

W pierwszym, w opisie gór, zwraca uwagę impresjonistyczny pejzaż. Poeta ukazuje góry pełne spokoju i słońca.

  • Naturę ogarnia senność: „wśród ciszy drzemie uroczystej głuchy smrekowy las”, spiętrzone skały „w świetlnych zasnęły mgłach”.
  • Ciszę podkreśla słowo „głuchy”. Ponad doliną rozwiesza się „srebrzysto-turkusowa cisza nieba w słonecznych skrach”.
  • Światło i barwy „kładą się” na zieleń, na potok szumiący wśród kamieni, na głazy i skały. Gama odcieni występuje obok zdecydowanych, jednolitych barw.
  • Natura jest ożywiona, upersonifikowana: „las drzemie”, przepaść „rozwarła paszczę”, a martwy głaz bieli się na „bujnych traw pościeli.”

Ta pełna spokoju i uroku, a jednocześnie groźna natura, nie nastraja pogodnie, więc wiersz kończy się młodopolską melancholią – podmiot liryczny odczuwa „tęsknicę, niewysłowiony żal”.

Symboliczne znaczenie ma przyroda w cyklu Krzak dzikiej róży.

  • Kontrastowo zestawione próchniejąca limba i rozkwitająca róża to pewnie życie i zagłada, oparcie i zagrożenie, piękno i brzydota, rozwój i przemijanie.
  • Cztery wiersze składające się na cykl prezentują pory dnia: świt, południe, popołudnie i zmierzch. To rzadki w liryce przykład stricte impresjonistycznego wyrafinowania – ten sam obraz uchwycony jest w ulotnych momentach, inaczej oświetlony i subiektywnie przeżywany.

.

Epika

W epice, obok elementów typowych dla poprzedniej pozytywistycznej techniki pisarskiej, występują i nowe:

  • ścisłe zespolenie życia i zajęć człowieka z przyrodą,
  • ukazanie wewnętrznych przeżyć i odczuć,
  • nasycenie opisów wrażeniami zmysłowymi,
  • personifikacje, ekspresywne środki wyrazu,
  • wprowadzenie gwary nie tylko w dialogach:
    • Kazimierz Przerwa-Tetmajer wprowadza autentyczną gwarę w opowiadaniach Na skalnym Podhalu, bo góralski folklor to szczególna fascynacja młodopolan, wynikająca tak z chłopomanii, jak i wyjątkowego traktowania Zakopanego.
    • Natomiast Władysław Reymont w Chłopach stosuje stylizację gwarową, czyli charakterystyczne formy i wyrazy w opisach i dialogach, by całość sprawiała wrażenie języka wsi.

Do epiki wkrada się także pierwiastek liryczny, elementy subiektywne i emocjonalne.

  • W twórczości Stefana Żeromskiego
    • dominuje wielostylowość – opisy realistyczne, naturalistyczne, impresjonistyczne, podporządkowane przeżyciom bohatera.
    • Występują symbole, nagromadzenie epitetów, nacechowanego uczuciowo słownictwa.
    • Narracja odbywa się z perspektywy bohatera, jak w pamiętniku Joasi w Ludziach bezdomnych, ale jest i trzecioosobowa, pozornie obiektywna, z monologami wewnętrznymi czy mową pozornie zależną (Judym).
    • Fabuła nie jest ścisłym ciągiem przyczynowo-skutkowym, brak zwartej akcji, zwraca uwagę obecność luźnych epizodów.
  • Natomiast na chłopską epopeję Władysława Reymonta (Chłopi) duży wpływ miała naturalistyczna koncepcja osobowości człowieka i biologiczny związek z ziemią.
    • Obok elementów ekspresywnych, wyostrzających życie wsi, konflikty i kontrasty, bohaterów i uosobioną przyrodę, pojawiają się elementy stylu potocznego dla podkreślenia codzienności, związku z najbliższym otoczeniem, pracą w polu czy gospodarstwie.
    • Częste są dosadne, metaforyczne zwroty i porównania, a także przysłowia. „Pokorne cielę dwie matki ssie” – radzi matka Jagnie, a Hanka swą sytuację ocenia: „Bieda łacniej przekuwa człowieka niźli kowal żelazo”.

.

Dramat

Typowe cechy młodopolskiej poetyki znajdziemy w reprezentującym dramat Weselu Stanisława Wys­piańskiego.

  • Do bronowickiej chaty przybywają postaci symboliczne, a efektem spotkań i rozmów z bohaterami są symboliczne rekwizyty.
  • Niepowtarzalny nastrój osiągnięty zostaje poprzez nagromadzenie i zespolenie elementów muzycznych (gra Chochoła, tańce weselników), plastycznych (strój ludowy, wystrój wnętrza) i słownych (rozmowy i polemiki).
  • I w tym utworze zwraca uwagę zindywidualizowanie dialogów. Chłopi mówią gwarą, wielu z nich mazurzy, ścieśnia samogłoski, posługuje się zwrotami i wyrazami dosadnymi, jędrnymi, rubasznymi, nawet wulgarnymi, które mają podkreślić tężyznę i prymitywność ludu („leją się po pysku”, „walić w mordę”, „zaspane ślepia”, „zdarłabym jej łeb”).
    W gwarę „wpadają” niektórzy inteligenci, gdy rozmawiają z chłopami (Radczyni z Kliminą). To wyraz ówczesnej mody. Inni, choć mówią językiem literackim, często wyszukanym (Poeta, Dziennikarz) albo afektowanym (Rachela), też wplatają potoczne zwroty.
  • Wszystkie formy wypowiedzi autora (także didaskalia) przyczyniają się do wzmocnienia plastyczności scen, wyrazistości postaci, stworzenia odpowiedniej atmosfery w poszczególnych aktach.

Synkretyczny charakter literatury młodopolskiej sprzyja atrakcyjności i bogactwu czytelniczych doznań.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

Na czym polega modernistyczny charakter wiersza Kasprowicza pt. Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach?

MŁODA POLSKA – TABELA

Tematy młodopolskiej literatury

NURTY ARTYSTYCZNE modernizmu

Pojęciownik epok: modernizm i Młoda Polska

MŁODA POLSKA – TABELA

Chłopi na maturze

Młoda Polska – charakterystyka epoki

Test z wiedzy o modernizmie cz. 1 z komentarzem

Test z wiedzy o modernizmie cz. 2 z komentarzem