Sytuacja artysty, rola poezji

Utwory

  • Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Evviva l’arte
    Artysta może cierpieć nędzę i głód, ale jest istotą nieporównywalnie bardziej wartościową niż zwykli ludzie. Jest świadomy własnej wielkości i talentu. Sztuka jest ucieczką od beznadziejności życia.
  • Jan Kasprowicz, Krzak dzikiej róży…
    Artysta jest istotą wyjątkową, lecz słabą, wątłą, delikatną, nieprzystosowaną do życia w trudnych warunkach – jak krzak dzikiej róży w górach.
  • Wacław Berent, Próchno
    Artyści to ludzie wielcy, lecz bezproduktywni, szamoczą się w sieci niezrealizowanych aspiracji. Ich los jest tragiczny – przeżywają dramat twórczej niemocy, wysychanie źródeł natchnienia.
  • August Kisielewski, W sieci
    Szczytne ideały Julii, malarki, upadają w zetknięciu z prozą życia i pod wpływem presji otoczenia. Motyw rezygnacji z artystycznych aspiracji i ślubu z zamożnym filistrem.

Dekadentyzm, ­niemoc, ­niemożność ­działania

Utwory

  • Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Hymn do Nirwany
    Litania do nirwany – wybawicielki. Pogrążenie się w niebycie jest ucieczką od wypełniającego świat zła.
  • Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Koniec wieku XIX
    Manifest dekadentyzmu. Człowiek nie znajduje oparcia w żadnym systemie wartości, jest udręczony życiem, bezradny.
  • Stanisław Wyspiański, Wesele
    Nastroje dekadenckie reprezentuje Poeta, zniechęcony i bierny, ale marzący o czynie i działaniu. Nastrój niemocy znajdujemy także w finałowej scenie sennego tańca.

Antydekadentyzm

Utwory

  • Leopold Staff, Kowal
    Obowiązkiem człowieka jest praca nad sobą, samodoskonalenie, zmierzanie do duchowej potęgi.
  • Leopold Staff, Sonet szalony
    Afirmacja życia. Z wiersza emanuje pogoda ducha i optymizm – uczucia rzadko będące udziałem dekadentów.

Miłość, instynkty, namiętności

Utwory

  • Władysław Reymont, Chłopi
    Instynkt ukazany jako nieposkromiona siła, lekceważąca społeczne zakazy – w postaci Jagny.
  • Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Lubię, kiedy kobieta…
    Seks, uniesienie, namiętność, ale ani słowa o miłości. Intensywne doznania nie są celem same w sobie – otwierają duszy drogę do wyzwolenia.
  • Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Ja, kiedy usta…
    Miłość i seks przynoszą tylko chwilowe zapomnienie. Gdy przemija uniesienie, powraca myśl o miernocie świata.
  • Stanisław Korab-Brzozowski, Ukrzyżowanie
    Przeżywanie wrażeń erotycznych porównane jest do męki Chrystusa, brud ciała hańbi i unicestwia duszę.

Bóg

Utwory

  • Jan Kasprowicz, Dies irae
    Obojętny na los człowieka, nieustępliwy sędzia, przewrotny stwórca dobra i grzechu.
  • Jan Kasprowicz, Przeprosiny Boga
    Niemalże domownik, kompan do gry w karty, łaskawy i pełen miłości do ludzi.
  • Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Niewierny
    Istota, z którą trudno o kontakt. Błagana o znak istnienia – nie odpowiada. Podłość świata jest argumentem przeciwko Jego istnieniu.

Szatan

Utwory

  • Leopold Staff, Deszcz jesienny
    Szatan to smutna, przygnębiona istota godna współczucia. Towarzysz jesiennej szarugi, smutek wcielony.
  • Tadeusz Miciński, Lucifer
    Towarzysz doli człowieka. Wbrew wizerunkowi okrutnika mówi o swoim bólu, zwątpieniu, bezsilności – jest bliski człowiekowi.
  • Jan Kasprowicz, Dies irae
    Przez cały utwór przewija się motyw diabelskiego chichotu. Przerażający, okrutny, zimny.

Śmierć

Utwory

  • Stanisław Korab-Brzozowski, O, przyjdź!
    Oczekiwana, upragniona jak kochanka. Jej przyjście to koniec cierpień – i otwarcie wrót do innego wymiaru.
  • Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Koniec wieku XIX
    Nie chodzi tu o śmierć jednostkową, lecz o śmierć kultury i ideologii człowieka zachodniego, całej jego duchowości.
  • Władysław Reymont, Chłopi
    Zmitologizowana śmierć Macieja Boryny, który wychodzi na pole, zaczyna siać – to gest symbolizujący stworzenie – i umiera. Także naturalistycznie ukazana śmierć Kuby.

Bunt

Utwory

  • Jan Kasprowicz, Dies irae
    Bunt przeciwko Bogu, który stworzył zło i za którego sprawą człowiek jest istotą słabą i grzeszną. Surowość Najwyższego Sędziego wywołuje sprzeciw Adama – reprezentanta całej ludzkości.
  • Gabriela Zapolska, Moralność pani Dulskiej
    Zbyszek buntuje się przeciwko drobnomieszczańskiej pseudomoralności. ­Przegrywa.

Franciszkanizm

Utwory

  • Jan Kasprowicz, Księga ubogich
    Pochwała prostego człowieka i jego mądrości, życia w zgodzie z naturą. Proste przyjemności, miłość do wszystkich stworzeń i akceptacja praw rządzących ­światem.
  • Leopold Staff, O miłości wroga
    Doznane zło nie wzbudza pragnienia zemsty – stanowi lekcję pokory. Sprawca zła nazwany zostaje bratem.

Miasto

Utwory

  • Władysław Reymont, Ziemia obiecana
    Łódź – miasto moloch. W walce o przetrwanie wszystkie chwyty dozwolone. Świat machlojek, spisków, niepewnych fortun i bankructw. Zabija ludzkie odruchy, niszczy przyjaźń i miłość.
  • Stefan Żeromski, Ludzie bezdomni
    Warszawa – okrutne miasto żyjące własnym rytmem i niszczące najsłabszych. Niczego nie da się zrobić bez pieniędzy lub znajomości.

Wieś

  • Władysław Reymont, Chłopi;
    Obraz skomplikowanej, hierarchicznej struktury wsi. To swoisty mikrokosmos. Chłopi są bardzo przywiązani do ziemi, lecz także pazerni i chciwi.
  • Jan Kasprowicz, Z chałupy
    Obraz biedy, potwornych warunków życia, zezwierzęcenia, chciwości, kompletnego braku szacunku dla bohaterstwa.

Przyroda

  • Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej
    Piękno tatrzańskiej przyrody. Poeta wykorzystuje impresjonistyczną grę światła i kolorystykę utrzymaną w tonacji pastelowej. Aby oddać piękno górskiego krajobrazu, posługuje się także metodą synestezji.
  • Władysław Reymont, Chłopi
    Piękno wiejskiego krajobrazu, również ukazane za pomocą środków impresjonistycznych. Istnieje ścisły związek między przyrodą a stanami duszy bohaterów.

Drobnomieszczanin, filister

  • Wacław Berent, Próchno
    Tytułowym próchnem mogą być właśnie filistrzy – ludzie o niewrażliwych, spróchniałych duszach.
  • Gabriela Zapolska, Moralność pani Dulskiej
    Typowy drobnomieszczanin – dwulicowy, fałszywy, pazerny i prymitywny. Mimo to zadowolony z siebie.
  • Gabriela Zapolska, Żabusia
    Obłuda, zaciemnione relacje, chore układy we wzorowych na pozór małżeństwach filistrów.

Zobacz:

Modernizm – życiorys kultury

Tematy polskiego modernizmu

Młodopolskie tematy

Tematy młodopolskiej literatury