Wprowadzenie do romantyzmu – charakterystyka epoki

Zapowiedzią romantyzmu był oświeceniowy sentymentalizm – prąd, który przeciwstawiał się wszechwładzy rozumu, głosił wyższość duszy, uczuć i hasło powrotu do natury. Oświeceniowa filozofia rozczarowała młode pokolenie. Gdzie indziej zaczęło ono szukać sensu życia i wiedzy o świecie. Nie rozum, lecz wiara, uczucia! Nie kultywowanie tradycji, lecz wolność, kreowanie nowej rzeczywistości! Miejsce porządku zajęły niepokój, chaos, rozdarcie. Romantyczny bunt objął różne dziedziny życia – i politykę (powstania!), i obyczaje, i kulturę. To epoka rewolucji i namiętności. Słowa „romantyczny” i „romantyzm” w ich dzisiejszym znaczeniu nie oddają całej złożoności tej epoki. Romantyk to nie tylko ktoś lubiący spacery przy świetle księżyca i wzdychający do ukochanej osoby…

Zapamiętaj!

  • Preromantyzm
    Romantyzm był bezpośrednio poprzedzony przez tzw. preromantyzm, czyli tendencje w kulturze drugiej połowy XVIII i początku XIX w. zrywające z estetyką klasycyzmu. Jego twórcy podkreślali rolę natchnienia, wyobraźni i oryginalności. Źródłami inspiracji stają się dla nich kultura ludowa, historia, zwłaszcza średniowiecze, świat uczuć.
  • Jest dobrze widoczny zwłaszcza w literaturze angielskiej i niemieckiej. W latach siedemdziesiątych XVIII wieku w Niemczech pojawia się nurt zwany Sturm und Drang (burza i napór). Jego twórcy to Goethe, Schiller, Klinger (od tytułu jego dramatu pochodzi nazwa nurtu), którzy nie godzą się z sytuacją społeczno-polityczną Niemiec: z brakiem jedności, z istnieniem despotycznej władzy. W ich dziełach pojawia się nowy typ bohatera: człowiek wrażliwy, cierpiący na „chorobę wieku” (Weltschmerz), buntujący się przeciwko społecznym przesądom. Takiego właśnie bohatera spotkamy w Cierpieniach młodego Wertera Goethego z roku 1774 i Zbójcach Schillera z 1781.

 

Skąd nazwa?

Słowo „romantyzm” wywodzi się od łacińskiego „romanus” – rzymski. Terminem „lingua romana” (język rzymski) zaczęto jednak w średniowieczu określać nie klasyczną łacinę, ale język prowincji rzymskich, będący mieszaniną tejże łaciny z językami germańskimi oraz galijskimi. Do dziś francuski czy rumuński są nazywane językami romańskimi. W tym właśnie „lingua romana” powstawały utwory literackie nazywane romancami czy romantami. Opowiadały o niezwykłych, fantastycznych przygodach. Przymiotnika „romantyczny” używano później nie tylko w odniesieniu do tych dzieł, lecz także do utworów nawiązujących do średniowiecza, na przykład dramatów Szekspira. Dorobek wieków średnich zafascynował również artystów przełomu wieków XVIII i XIX. W związku z tym zaczęto ich nazywać romantykami, a z czasem całej epoce nadano miano romantyzmu.

  • 1789 czy 1815?
    Nie ma zgodności wśród historyków co do daty symbolicznie rozpoczynającej tę epokę. Rewolucja francuska jest uważana raczej za uwieńczenie oświecenia. W ujęciu politycznym nowa epoka zaczynałaby się od ustaleń kongresu wiedeńskiego, który odbył się w roku 1815. Ważne przemiany społeczno-gospodarcze – jak rewolucja przemysłowa, walka z pozostałościami feudalizmu – rozpoczęły się jednak już pod koniec XVIII i w początkach XIX wieku.

 

Umowne ramy czasowe romantyzmu

W Europie:

  • 1789 r.: Wielka Rewolucja Francuska – wydarzenie uważane przez wielu za początek epoki, choć tendencje romantyczne rozwiną się wyraźniej na przełomie XVIII i XIX wieku.
  • 1848 r.: Wiosna Ludów – umowna data końca romantyzmu europejskiego, choć już w latach trzydziestych pojawia się w literaturze realizm.

W Polsce:

  • 1818 r.: wydanie przez Kazimierza Brodzińskiego rozprawy O pismach klasycznych i romantycznych.
  • 1822 r.: Adam Mickiewicz wydaje swój pierwszy tomik wierszy, Ballady i romanse.
  • 1863 r.: powstanie styczniowe, wydarzenie zamykające romantyzm polski.

 

Romantyczna Europa

Francja

W roku 1815 wróciła do granic z 1792 r., czyli sprzed rewolucji. Z czasem znów pojawiła się na arenie politycznej. Na tronie zasiadł Ludwik XVIII, ale powołano też parlament jako ciało ustawodawcze. Pomysł „dwuwładzy” – króla i parlamentu – nie zdał egzaminu. Koronowany w roku 1824 król Karol X popadł pod koniec lat dwudziestych w konflikt z Izbą Deputowanych zdominowaną przez liberałów, co doprowadziło do rozruchów i obalenia króla. Wydarzenia te określa się jako rewolucję lipcową 1830 r. Ludwik Filip, nowy król pochodzący z linii orleańskiej Burbonów, był z początku władcą postępowym, który swymi działaniami zyskał sobie nawet przydomek króla obywatela lub króla mieszczańskiego. Za jego rządów Francja przekształciła się w monarchię parlamentarną, wprowadzono reformę oświaty oraz przywrócono wolność prasy. Niebawem jednak król zaniechał reform, co powiększyło napięcia społeczne. Nowa opozycja stanie później na czele wydarzeń roku 1848.

Austria

Po kongresie wiedeńskim kanclerzem wielonarodowościowego państwa Habsburgów jest Klemens von Metternich, silną ręką utrzymujący porządek. W okresie romantyzmu kraj ten zmagać się będzie z ruchami wolnościowymi – przykładem jest przebieg Wiosny Ludów w 1848 r. na Węgrzech.

Anglia

Zwana od 1801 r. Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii. Do lat czterdziestych rządzą nią torysi – utożsamiani są z partią konserwatywną. Dzięki obserwacji błędów popełnianych w krajach sąsiednich Anglia uniknęła ogromnych napięć społecznych. Rewolucja przemysłowa czyni z niej potęgę gospodarczą, a wkrótce imperium kolonialne. Nie dotyczy to sytuacji w Irlandii, zależnej od Anglii, dodatkowo spustoszonej w 1847 przez klęskę głodu.

Rosja

Nie ma jeszcze mowy o zniesieniu feudalizmu. Rządzący tym europejskim mocarstwem Aleksander I, a później jego brat Mikołaj I nie wprowadzają żadnych reform, za to krwawo tłumią wszelkie próby buntu, na przykład powstanie dekabrystów w 1825 r. Rozbudowują także aparat represji.

Niemcy

Uchwałą kongresu wiedeńskiego utworzony został Związek Niemiecki, w skład którego weszło trzydzieści osiem państw, ale w okresie romantyzmu pojawią się starania, by Niemcy zjednoczyć. W początkach XIX wieku silne napięcia społeczne spowodują próby zniesienia liberalnych praw wprowadzonych w okresie napoleońskim. Dążyły do tego Prusy, w których po 1815 r. zaostrzy się walka z opozycją.

 

Nie ma jednego romantyzmu!

Ramy czasowe da się wyznaczyć tylko w przybliżeniu. A to dlatego, że choć romantyzm objął swym zasięgiem całą Europę, jego panowanie w różnych krajach następowało w różnych czasie. Ponadto w różnych miejscach epoka ta miała odmienny przebieg: czasem łagodny, czasem, jak choćby w Niemczech, z dramatycznymi przełomami. Rozmaite też było jego znaczenie. Na Zachodzie został dość szybko zastąpiony przez nowe tendencje, w Polsce sytuacja polityczna spowodowała, że trwał dłużej i miał ogromny wpływ na świadomość Polaków. Na Zachodzie wiązał się ze zwalczaniem pozostałoś­ci feudalnych, w czym wielką rolę odgrywało rosnące w siłę mieszczaństwo. W szlacheckiej Polsce jeszcze długo trzeba będzie czekać na likwidację feudalizmu, a romantyczne hasło wolności wiąże się głównie z utraconą niepodległością.

Od razu ­skojarz!

Napoleon Bonaparte (1769–1821)
Wódz legenda, dla jednych tyran i najeźdźca, dla innych niemal święty. Zrobił zawrotną karierę: został pierwszym konsulem i w końcu, w roku 1804, cesarzem Francuzów. Napoleon był znakomitym wodzem, który stworzył ogromne imperium i przeobraził całą Europę. Tyle że „dzieło przerosło twórcę”. Po nieudanej wyprawie na Rosję w roku 1812 i przegranej pod Lipskiem tak zwanej bitwie narodów – abdykował. Później była nieudana próba powrotu i klęska pod Waterloo. Przyczynę jego przedwczesnej śmierci wielu widzi w arszeniku – nawet uwięziony na Wyspie Świętej Heleny Napoleon wydawał się niebezpieczny…W pamięci Polaków mały wódz – rzeczywiście był bardzo niski – pozostanie jako kochanek Marii Walewskiej i symbol naszych wielkich nadziei na odzyskanie niepodległości.

 

Najważniejsze hasła ­romantyzmu

  • Odrzucenie nauki i racjonaliz­mu; zamiast nich – wiara, uczucie, ­wyobraźnia
  • Jednostka ważniejsza niż zbiorowość
  • Kult młodości
  • Dążenie do wolności; pochwała buntu, spisku, walki ­narodowowyzwoleńczej

 

Kalendarz zdarzeń i zjawisk

Historia I połowy XIX wieku
Spiski, bunty, powstania narodowowyzwoleńcze – to obraz tej epoki. Wolnościowe dążenia obecne w romantyzmie doprowadziły do zmian na mapie politycznej: zjednoczyły się Włochy, niepodległymi państwami zostały Belgia czy Grecja. Wolne państwa powstają nie tylko w Europie, ale także w Ameryce Południowej, na przykład Argentyna, Ekwador, Kolumbia. Romantyzm to także czas pokonania pozostałości feudalnych, ścierania się konserwatyzmu z liberalizmem. Właśnie w tej epoce ukształtuje się nowożytne rozumienie narodu.

  • 1789 r.: wybucha rewolucja francuska.
  • 1804 r.: Napoleon ogłasza się cesarzem Francuzów.
  • Lata 1812–1813: wyprawa Napoleona na Rosję kończy się jego klęską.
  • 1815 r.: kongres wiedeński ustala nowy ład w Europie; na tronie francuskim zasiada Ludwik XVIII.
  • 1821 r.: w Grecji wybucha powstanie przeciwko Turkom.
  • 1825 r.: powstanie dekabrystów w Rosji.
  • 1830 r.: rewolucja lipcowa we Francji; niepodległość uzyskuje Belgia.
  • 1837 r.: na tronie angielskim zasiada królowa Wiktoria – za jej panowania Wielka Brytania osiągnie szczyt swej potęgi, od jej imienia utworzono okreś­lenie wiktoriańska Anglia.
  • 1848 r.: Wiosna Ludów w Europie.
  • 1854 r.: wojna krymska.
  • 1860 r.: walki pod przewodnictwem Garibaldiego o wyzwolenie i zjednoczenie Włoch.

 

Serwis obyczajowy i nie tylko

Jak Werter
Literatura ma teraz ogromny wpływ na życie. Młodzi romantycy chcą być tacy jak bohaterowie dzieł Goethego czy Byrona – marzą o niezwykłych uczuciach i przygodach. Pozują na romantycznych kochanków i poetów, zakładają niebieski frak i żółtą kamizelkę jak cierpiący Werter. Karierę robi także suknia Lotty: biała z różowymi kokardami. Czasami to naśladowanie literatury przynosi tragiczne skutki: po wydaniu Cierpień młodego Wertera wyraźnie wzrosła liczba samobójstw; jeden z biskupów kazał nawet z tego powodu zniszczyć wszystkie egzemplarze powieści.

Strój wyróżnia człowieka
Przez ubranie romantycy starali się podkreślić swoją oryginalność, odmienność czy nawet zamanifestować głoszone poglądy. Przyjaciółka Fryderyka Szopena, pisarka George Sand, którą moglibyśmy dziś nazwać feministką, szokowała współczesnych, nosząc męskie spodnie i paląc cygara. Słowacki – jak studenci i rewolucyjna młodzież – nosił swobodne kołnierzyki zamiast mozolnie wiązanych krawatów. Romantyczni krawcy szukali inspiracji w historii – w gotyku! – i kulturze orientalnej.

Moda i uroda
Jak wyglądałaby Miss Romantyzmu? Podobnie jak bohaterka romantycznej poezji: byłaby to kobieta delikatna, wiotka, o bladej cerze, drobnych dłoniach i melancholijnym spojrzeniu. Szczupłość talii podkreślałaby wciętym staniczkiem sukni (konieczny gorset!) z koronkowym kołnierzem i bufiastymi rękawami. Jej fryzura to najczęściej loki, do tego jeszcze wstążki, kwiaty i szal, często orientalny. Mężczyźni także ubierają się kolorowo, zakładają wąskie spodnie, frak z kamizelką, noszą cylinder. Wynalazkiem epoki był składany cylinder – z francuska: chapeau claque, a w wersji spolszczonej: szapoklak; wygodnie go było nosić pod pachą, a rozkładał się przez lekkie popchnięcie denka.

Świat staje się mniejszy…
…bo łatwiej podróżować. Od początku wieku trwają prace nad skonstruowaniem lokomotywy, a 17 września 1825 r. w Anglii zostaje otwarta pierwsza linia kolei żelaznej: Stockton–Darlington. Lokomotywa Stephensona osiągała zawrotną prędkość 32 km na godzinę! Wkrótce pociągi pojawią się i w innych krajach Europy. Po wodach zaczynają pływać parowce. Łatwiej też przesłać wiadomość: w 1837 r. w Stanach Zjednoczonych Samuel Finley Morse skonstruował telegraf i stworzył specjalny alfabet telegraficzny – znany dziś jako alfabet Morse’a. Romantyzm to wiek ważnych wynalazków, oprócz wymienionych pojawiają się między innymi fotografia i ogniwo elektryczne. U schyłku epoki, w 1853 r., Polak Ignacy Łukasiewicz konstruuje lampę naftową.

 

Zobacz:

Romantyzm europejski

MATURALNA WIEDZA O ROMANTYZMIE

ROMANTYZM – TABELA

Romantyzm – życiorys kultury

Wymień główne założenia romantyzmu. Czym romantyczna wizja świata różni się od oświeceniowej?

Filozofia epoki romantyzmu

Tematy romantyzmu

Wielcy twórcy, wielkie dzieła europejskiego romantyzmu

Gatunki literackie romantyzmu

Przed klasówką z romantyzmu

Przegląd lektur epoki romantyzmu

Test wiedzy o romantyzmie z komentarzem cz. 1

";?>
PODYSKUTUJ: