Autor

Stefan Żeromski (1864-1925)
Powieściopisarz, nowelista, publicysta często podejmujący w swoich tekstach problemy niepodległości Polski i niesprawiedliwości społecznej. Autor takich powieści, jak Syzyfowe prace (1897), Ludzie bezdomni (1900), Popioły (1904), Wierna rzeka (1912).

Tło historyczne powieści

  • I wojna światowa (1914 – 1918).
  • Rewolucja październikowa w Rosji (1917): rewolucja w Baku, konflikt azersko-ormiański.
  • Odzyskanie niepodległości przez Polskę (1918).
  • Wojna polsko-bolszewicka (1920).
  • Pierwsze lata po odzyskaniu niepodległości: rozczarowanie kształtem odrodzonej Polski.

Forma utworu

  • Cz. I Szklane domy – obraz rewolucji w Rosji i drogi Baryki do Polski; mit o szklanych domach.
  • Cz. II Nawłoć – arkadia dworu w Nawłoci, obraz życia ziemiaństwa i chłopów (Chłodek), perypetie uczuciowe Cezarego.
  • Cz. III Wiatr od wschodu – dyskusja dotycząca losów kraju (poglądy komunistów, program Szymona Gajowca).

 

Różne drogi naprawy Rzeczypospolitej w Przedwiośniu

  • Rewolucja zbrojna – przedstawiona na przykładzie krwawych wydarzeń w Baku i zebrania komunistów w Warszawie. Jest siłą niszczącą, ale wynika z tragicznej sytuacji najuboższych, z zaniedbań społecznych. Ostatnia scena to ostrzeżenie przed groźbą rewolucji, do której może doprowadzić bezczynność władzy.
  • Rewolucja techniczna – mit szklanych domów. To wizja utopijna, niemożliwa do realizacji, bo wymagająca ogromnych nakładów finansowych. Symbol rozwiania nadziei wiązanych z odzyskaniem niepodległości.
  • Program reform (głoszony przez Szymona Gajowca) – m.in. wprowadzenie polskiego pieniądza, edukacja, obrona granic, prawa dla mniejszości narodowych. Program, być może, najlepszy, ale zbyt powolny („Polsce trzeba na gwałt wielkiej idei!”).

 

Bohaterowie

  • Cezary Baryka – „rówieśnik epoki”, urodzony w Baku w 1900 r., samodzielny i samotny, niepokorny, szukający drogi życiowej, buntujący się wobec zła świata. Przeżywa fascynację i rozczarowanie rewolucją, potem rozczarowanie kształtem Polski i zawód miłosny. Powieść pokazuje drogę Cezarego do dojrzałości. Rodzice: Seweryn Baryka, Jadwiga z Dąbrowskich Baryka.
  • Szymon Gajowiec – młodzieńcza miłość matki Cezarego, któremu później pomaga; wysoki urzędnik w Ministerium Skarbu. Patriota przygotowujący własną książkę o naprawie Polski.
  • Hipolit Wielosławski – przyjaciel Cezarego, uratowany przez niego w czasie wojny bolszewickiej, właściciel Nawłoci.
  • Laura Kościeniecka – wielka miłość Cezarego. Piękna wdowa, właścicielka zadłużonego Leńca; dla pieniędzy wyszła za bogatego Barwickiego.
  • Władysław Barwicki – bogaty nuworysz, narzeczony, później mąż Laury; w czasie spotkania w nocy w Leńcu wdał się w bójkę z Cezarym.
  • Antoni Lulek – znajomy Cezarego, student prawa na uniwersytecie, zapalony komunista, ślepo wierzący we wszystkie hasła rewolucyjne.

 

Treść

Powieść przedstawia dzieje młodego chłopaka – Cezarego Baryki.

  • Obserwujemy jego dzieciństwo i młodość w Baku (w Rosji). Tam żył i pracował jego ojciec – Polak – stary Seweryn Baryka, który wyjeżdża potem na wojnę. W Baku – jak w całej Rosji – wybucha rewolucja, która kształtuje psychikę bohatera. W czasie rewolucji umiera matka Cezarego, powraca z wojny ojciec i zabiera chłopca do Polski, snując przed nim idylliczny obraz szklanych domów w ojczyźnie. Po drodze stary Baryka umiera.
  • Cezary bierze udział w polsko-radzieckiej wojnie 1920 r., potem z towarzyszem broni Hipolitem Wielosławskim wyrusza do jego rodzinnego majątku – Nawłoci. Lecz etap Nawłoć nie kończy się szczęśliwie. Zaplątany w intrygi miłosne, bezwiednie powoduje śmierć Karoliny, wdaje się też w romans z obdarzoną temperamentem Laurą.
  • Trzeci etap życia Baryki – już w Warszawie – ma wybitnie polityczne akcenty. Gajowiec – stary przyjaciel matki i propagator programu spokojnych reform i spółdzielczoś­ci, „walczy o duszę” Cezarego z Lulkiem – zażartym komunistą. W końcówce powieści Cezary bierze udział w demonstracji komunistycznej na Belweder – nie znaczy to jednak, że obrał drogę Lulka.

W osobie Cezarego Baryki przedstawia Żeromski rozterki młodego człowieka dwudziestolecia międzywojennego, takiego, który zachłysnął się wolnością kraju, lecz jest rozczarowany kształtem nowej, niepodległej ojczyzny. Przedwioś­nie to powieść polityczna – próba ustosunkowania się pisarza do aktualnych spraw kraju, przedstawia istniejącą sytuację, krytykuje i szuka dróg reformy.

 

Temat rewolucji w powieści

Rewolucja to wizja śmierci, głodu, nędzy i choroby, jaką roztacza autor, opisując rewolucyjne Baku. To obraz zwłok młodej dziewczyny, to przesiedlenia i kradzieże. Trudno zatem powiedzieć, by Żeromski zjawisko rewolucji pochwalał. Z drugiej strony wyczuwa się w partiach powieści dotyczących rewolucji pewnego rodzaju przejęcie jej wielkością i siłą, szacunek do burzącego stare struktury zrywu ludzi. Po prostu pewien margines interpretacji pozostawia pisarz czytelnikowi, a obiektywizm w sprawie ocen rewolucji uzyskuje w ten sposób, że zestawia w dyskusji głos Cezarego i jego matki – dwa odmienne sposoby argumentacji.

  • Młody chłopak głosi ideę rewolucji, praw biedoty do walki o nową rzeczywistość, konieczność sprawiedliwego podziału dóbr.
  • Matka Cezarego, będąc przeciwna rewolucyjnej rzezi, wykazuje, że nie można zbudować nic nowego na cudzej krzywdzie i mordując, że święte jest prawo własności i poczucie bezpieczeństwa.

Odbiorca może wyrobić sobie własny pogląd – lecz wyczuwa także grozę i zło zabijania, ostrzeżenie, które jest przesłaniem Przedwiośnia.

 

Trzy programy zaprezentowane w powieści

Wizja szklanych domów

Tę idealistyczną koncepcję głosił ojciec Cezarego – stary Baryka. Opowiadał o Polsce jako o krainie dobrobytu, w której robotnicy mieszkają w estetycznych, higienicznych, ciepłych – szklanych domach. Przed laty student medycyny z rodziny Baryków nagle porzucił studia i wyjechał nad Bałtyk, gdzie zbudował szklaną hutę. Była to pierwsza budowla nowej cywilizacji. Po niej zbudowano kolejne nowoczesne obiekty. Inżynier Baryka swoją pracą ułatwił też życie rolnikom – wymyślił urządzenie, dzięki któremu narzędzia rolnicze napędzane były energią elektryczną.Tę szklaną arkadię zamieścił Żeromski w powieści nie bez przyczyny.

  • Poprzez kontrast – zderzenie rzeczywistości z tak idealistyczną wizją budzi rozgoryczenie.
  • Poza tym epizod szklanych domów jest krytyką odwiecznych romantycznych złudzeń i wiary w fantazje – piękne, lecz nierealne.
  • Opowieść o szklanych domach nie mogła być prawdziwa. Stanowiła symbol tęsknoty za ładem w Polsce, za nowoczesnym krajem, którego mieszkańcy mogliby żyć w szczęściu i dostatku.
  • Dla Cezarego rozczarowanego obrazem brudnej i zacofanej Polski szklane domy symbolizowały… stracone złudzenia.

Koncepcja Gajowca – tzw. gajowszczyzna

Ten sposób myślenia był dosyć rozpowszechniony w Polsce międzywojennej. Gajowiec – dawny adorator matki Cezarego, a teraz jego opiekun – wyznaje ideę „Polski złożonej z trzech połówek”.

  • Wierzy w systematyczne reformy ekonomiczne, w powolne wychodzenie z zaborczych zaszłoś­ci, w konieczność wzmocnienia pieniądza i włożenia w reformę ojczyzny ogromu pracy.
  • Dopełnia całości tej koncepcji pogląd o sile modlitwy i opiece Boskiej nad Polską. Wydaje się, że jest to koncepcja najbliższa autorowi. Wprawdzie pisarz ukazuje jej ułomności, lecz na tle innych głosów w tej sprawie jest to najbardziej konkretny program.

Komunistyczna koncepcja Lulka

Jest to postawa niepopularna w okresie międzywojennym, gdyż za wzór stawiała rewolucję rosyjską i głosiła jedność klas – jako wartość wyższą niż odrębność narodowa.

  • Wśród argumentów „za” stawia Żeromski krytyczną sytuację robotników i biedoty, stan ekonomiczny i zdrowotny tych ludzi, wizję więzień przepełnionych „przestępcami politycznymi”, czyli komunistami.
  • Lecz natychmiast przedstawia kontrargumenty: wizję władzy w rękach klasy robotniczej jako wizję władzy w rękach ludzi, którzy jej nie uniosą – chorych i ciemnych, ironicznie określa wizję rewolucji jako „raju na wzór Baku”, Polskę widzi jako ideał, rząd i prawo jako rzetelne wartości.
  • Postać Lulka aktywisty jest wyraźnie antypatyczna, a końcowa scena, w której Cezary Baryka kroczy wśród demonstrantów – obok Lulka – nie jest jednoznaczną deklaracją. Baryka idzie wśród robotników – ale oddzielnie, sam. Tak jakby uznawał ich racje, lecz nie podpisywał się pod całością koncepcji.

 

Judym i Baryka – dwaj ważni bohaterowie Żeromskiego

Tomasz Judym

  • Pochodzenie społeczne
    Syn szewca pijaka. Życie w biedzie, przed nim trudna droga do osiągnięcia czegokolwiek.
  • Wykształcenie
    Nauka i życie u despotycznej ciotki, studia medyczne okupione wieloma wyrzeczeniami, praktyki w Paryżu.
  • Ideały
    Marzenie o poprawie życia najuboższych – za darmo leczy biednych, walczy o poprawę warunków bezpieczeństwa i higieny pracy robotników, chce, aby nie zanieczyszczano rzeki koło sanatorium w Cisach, z której wieśniacy piją wodę, pracuje wśród górników w Zagłębiu. Jest niepoprawnym społecznikiem, który wyrzeka się szczęścia osobistego.
  • Cechy charakteru
    Chory na uczciwość, prawdomówny, szlachetny, sumienny, prostolinijny, odpowiedzialny, dumny, nieprzekupny, wierny ideałom – nie zachodzi w nim przemiana. Jest nastawiony na dobro innych od początku do końca powieści.
  • Miłość
    Kocha Joasię, ale rezygnuje z miłości do niej, nie wiąże się z nią z obawy, iż dobro społeczne wyklucza się ze sprawami osobistymi.
  • Człowiek epoki?
    Tak, ale minionej. Choć zrodzony w dekadenckiej epoce bierności, jest społecznym aktywistą. Stara się wcielić w życie teorie wygłaszane przez pozytywistów: pracy u podstaw i pracy organicznej.

 

Cezary Baryka

  • Pochodzenie społeczne
    Pochodził z rodziny szlachecko-inteligenckiej. Wychowywał się w Rosji, w dostatku i bezstresowo. Życie czternastolatka zmieniła wojna, na którą wyjechał jego ojciec. Cezary cieszył się ze swobody do momentu rewolucji w Baku, która stopniowo zupełnie odmieniła jego życie.
  • Wykształcenie
    Rodzice opłacali prywatne korepetycje, ale Cezary nie przykładał się do nauki. Gdy przyjechał do Polski, podjął studia medyczne.
  • Ideały
    Chyba największym marzeniem Baryki jest odnalezienie swojego miejsca w świecie. Początkowo łatwo zaraża się różnymi ideami (rewolucja, szklane domy), ale za każdym razem dochodzi do wniosku, że jego wyobrażenia niewiele mają wspólnego z rzeczywistością. Jest niezdecydowany, nie wie, jaką drogę powinien wybrać.
  • Cechy charakteru
    Przechodzi przemianę, rozwija się wraz z postępem akcji – z niedojrzałego, rozpieszczonego młokosa staje się odpowiedzialnym, choć zrezygnowanym człowiekiem, niewierzącym w świet­laną przyszłość wolnej ojczyzny.
  • Miłość
    W Nawłoci – dworku przyjaciela z wojska – flirtuje z trzema kobietami. Z żadną z nich nie wiąże się na stałe, a Karolina przez niego umiera.
  • Człowiek epoki?
    Zdecydowanie tak. Baryka reprezentuje młodzież dwudziestolecia międzywojennego – zagubioną w chaosie zmian i rozczarowaną nieporządkiem w odradzającym się państwie polskim.

Tytuł powieści – znaczenia

Przedwiośnie – szara pora roku, ale niesie nadzieje. Żeromski wśród partii opisowych powieści zamieścił także opis przedwiośnia – szarości i nędzy tej pory roku, która skupia zimowe pozostałości, jest chłodna i brzydka, lecz zapowiada wiosnę – najpiękniejszą i najbardziej żywotną z pór roku.

Słowo to w tytule jest symbolem, ma ukrytą wartość znaczeniową. Pisarz ogląda sytuację wyzwolonej ojczyzny i jest rozczarowany jej nieprawidłowościami, krytykuje zaobserwowane wady.

Lecz Polska właśnie otrząsnęła śnieg zimy zaborów. Jest brzydka, zimna, nieuporządkowana – to pesymistyczny wymiar symbolu. Lecz jest to przedwiośnie – a zatem niesie nadzieję na rozkwit, reformę i poprawę – w tej mierze można mówić o optymistycznej wymowie tytułu powieści.

Przedwiośnie jako utwór o…

  • problemach politycznych:
    • rozczarowaniu kształtem Polski po odzyskaniu niepodległości,
    • konieczności zmian w kraju,
    • zagrożeniu rewolucją,
  • kwestiach społecznych:
    • podziałach wewnątrz społeczeństwa polskiego i niesprawied­liwości,
    • nieprzydatności społecznej ziemiaństwa,
  • miłości:
    • związku z komplikacjami, o zawiedzionym uczuciu,
    • zazdrości prowadzącej do zabicia rywalki.

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

O czym jest „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego?

Wyjaśnij symbolikę tytułu powieści „Przedwiośnie”.

Jaki obraz rewolucji przedstawia w „Przedwiośniu” Stefan Żeromski?

Jakie koncepcje naprawy Polski zawarł w „Przedwiośniu” Stefan Żeromski?