Wydana w 1924 roku powieść Żeromskiego stała się przyczyną sporów nie tylko stricte literackich, ale także politycznych. Szczególne emocje wzbudziła ostatnia scena powieści, w której to główny bohater maszeruje na Belweder. Odczytana nie do końca trafnie, jako wyraz akceptacji dla rewolucyjnego zrywu, wywołała ostrą krytykę zwłaszcza ze strony konserwatywnych środowisk ziemiańskich i burżuazyjnych. Zmusiła samego Żeromskiego do wielokrotnego tłumaczenia się i wyjaśniania, iż sens końcowej sceny jest zupełnie inny, nie ma bowiem nic wspólnego z apologią rewolucji. Powodem namiętnych dyskusji nad powieścią była również ostra. przenikliwa diagnoza rzeczywistości polskiej daleko odbiegającej od ideału. Żeromski w sposób bezkompromisowy odsłaniał kulisy wielkiej polityki, krytykował nieudolność zmieniających się rządów ale jednocześnie próbował sformułować program polityczny dla Polski w sytuacji, kiedy radość z odzyskania niepodległości stała się „radością z odzyskanego śmietnika”.

Na co zwrócić uwagę w trakcie lektury?

Na podział utworu i relacje poszczególnych części. Pod względem konstrukcji powieść nie jest zbyt skomplikowana, utrzymana raczej w tradycyjnej konwencji. Zwróć uwagę na nieustanną zmianę przestrzeni i spróbuj odpowiedzieć na pytanie, czy motyw wędrówki. na którym opiera się fabuła, ma jakieś inne, głębsze znaczenie.

Przyglądając się rozlicznym perypetiom głównego bohatera, którego los doświadcza jak tylko może, zastanów się, jakie są motywy jego postępowania, jakie czynniki determinują takie a nie inne wybory, powodują, że Baryka popada w coraz to inne konflikty z otoczeniem, nie potrafi odnaleźć swojego miejsca.

 

Baku

Powieść rozpoczyna makabryczna wizja rewolucji w Baku. Oto definitywnie ginie w pożarze rewolucji dawny świat, dopalają się i gasną resztki dorobku całego życia rodziny Baryków. W wielonarodowościowym mieście jak w tyglu kłębią się najbardziej prymitywne ludzkie namiętności – żądza zemsty i mordu. Do głosu dochodzą uśpione przedtem nacjonalistyczne pretensje – rozpoczynają się walki między Ormianami i Tatarami. Do miasta wdziera się chaos i kompletna anarchia.

Świat rewolucji oglądamy oczami głównego bohatera – Cezarego Baryki. Na początku przeżywa wielką fascynację ideami rewolucyjnymi, biega na wiece, z uwagą wysłuchuje płomiennych przemówień. Rewolucja uwalnia go ponadto od krępującej władzy rodziców. otwiera perspektywę swobody. wolności co dla młodego człowieka nie jest przecież bez znaczenia. Zachwyt na szczęście nie trwa zbyt długo, wkrótce bowiem młody Baryka, przywykły do luksusu, odczuje skutki rewolucji na własnej skórze. Zabraknie jedzenia i podstawowych środków do życia. Cezary z większym dystansem spojrzy na historię dziejącą się wokół, zacznie dostrzegać jej niszczące konsekwencje. Tragiczne losy dwóch kobiet – matki i pięknej Ormianki – uświadomią mu, że rewolucja niesie ze sobą jedynie śmierć i zniszczenie. Bo oto matka Baryki – jeszcze młoda, piękna, zadbana kobieta – w ciągu kilku miesięcy traci dawną urodę wskutek ciężkiej, przymusowej pracy. Po śmierci zdarto jej nawet obrączkę z palca. Porażającym doświadczeniem dla bohatera staje się praca przy grzebaniu trupów – wśród nich zauważa Cezary zwłoki przepięknej Ormianki. Właśnie wtedy dochodzi do wniosku, że ludzie płacą zbyt wysoką cenę. Weryfikuje swój pogląd. Dostrzega piekło rewolucji, jej destrukcyjną, diabelską siłę, która burzy cywilizację, nie dając niczego w zamian. Zachwyt i fascynacja ustępują przerażeniu, odrazie i nienawiści. Cezary odkrywa, że został zupełnie sam, że wskutek rewolucji utracił bliskich, że jego świat przepadł bezpowrotnie.

Droga do Polski – szklane domy

Mit szklanych domów pojawia się w pierwszej części powieści i spełnia bardzo istotną funkcję. Wprowadza utwór w przestrzeń mitu. Podobnie jak w oświeceniowej powieści na prawach kontrastu uzasadnia przepaść, jaka dzieli rzeczywistość od ideału.
Opowieść ojca o szklanych domach kreuje świat utopii osiągniętej dzięki rewolucji naukowo-technicznej. Jest więc to Arkadia nowoczesna określona przez wynalazki, Arkadia szklana, przezroczysta, słoneczna (domy mają być ogrzewane przez promienie słoneczne), tak kryształowa, że od początku trudno w nią uwierzyć. Ta fantastyczna wizja mogła zrodzić się tylko w umyśle człowieka, który wpisany w przeraźliwy chaos rzeczywistości, poddany najbardziej nikczemnym pomysłom historii, miał wewnętrzną potrzebę wiary w to, że istnieje przynajmniej gdzieś poza nim samym, świat pełen ładu i harmonii.

Opowieść Seweryna Baryki odwołuje się do dwuznacznej symboliki szkła. Z jednej strony nasuwa skojarzenia z doskonałością, nieskazitelnością, czystością, z drugiej zaś wskazuje na kruchość i nietrwałość. Szklana cywilizacja jest może i piękna, przyciąga oko, kusi i uwodzi, ale jej piękno jest tylko pozorne, w każdej chwili może runąć, rozpaść się na tysiące drobnych odłamków. Koncepcja szklanych domów ma więc raczej wymiar marzenia niż realnej prawdy. Jeśli się ponadto weźmie pod uwagę. że opowiada ją człowiek bredzący w malignie, wówczas nie ma wątpliwości co do jej znaczenia. Być może jest ona również znakiem kondycji psychicznej Polaka, uosobieniem odwiecznych polskich inklinacji do snucia planów efektownych, ale jakże nierealnych i kruchych.

Pierwsze zderzenie Cezarego z rzeczywistością polską burzy mit szklanych domów. Zamiast kryształowej cywilizacji bohater zobaczył odrażający, brudny świat.

Nawłoć

Nawłoć to kolejna przestrzeń, jaką rysuje autor i kolejne doświadczenie bohatera, który po udziale w wojnie polsko-rosyjskiej, trafia do rzeczywistości pełnej spokoju i ładu, w niczym nie przypominającej zdziczałego, okrutnego świata rewolucji i wojny. Bo istot-nie, w Nawłoci zatrzymała się historia. Wszystko dzieje się według odwiecznych porządków i reguł. Króluje przede wszystkim ceremoniał towarzyski, rytuał posiłków, wielkopańskie maniery i nieustające intrygi miłosne, roszady damsko-męskie, coraz to nowe miraże. Oglądamy świat staroszlachecki w pełnej krasie. Tutaj Cezary na chwilę zapomina o zgiełku historii, odnajduje się świetnie w roli kochanka, uwodziciela, doznaje urody życia z wielką intensywnością. Romansuje z Karoliną i Wandą, aż wreszcie poznaje kobietę swojego życia – Laurę Kościeniecką.

Arkadia Nawłoci przeciwstawiona zostaje jednak smutnej i szarej przestrzeni Chłodka, gdzie w przerażającej nędzy żyją chłopi. Ten element wprowadza do idyllicznego świata Nawłoci pewien niepokój, sugeruje, że sielanka nie będzie trwała wiecznie, a stary Maciejunia, który z takim pietyzmem serwuje kawusię, kiedyś upomni się o swoje prawa.

Cezary, chociaż uwikłany w liczne awantury miłosne, dostrzega te kontrasty. Zdaje sobie sprawę z faktu, że uczestniczy w czymś, co już niebawem nie będzie miało miejsca, że ogląda świat staroziemiański tuż przed jego rozpadem. Mając za sobą doświadczenie rewolucji bakińskiej wie, że dawne. tradycyjne formy życia ulegną dekompozycji. Pobyt w Nawłoci nie jest jedynie nic nie znaczącą przygodą, przerwą w poszukiwaniu wartości, na co wskazywałaby monotonia i odwieczny rytuał zachowań, wręcz przeciwnie, staje się bardzo ważnym doświadczeniem życiowym bohatera. implikuje pytanie o przyszły kształt Polski, o to, co powstanie na gruzach starego ziemiańskiego świata i jaką drogę obierze Polska. by zbudować nowy. logiczny porządek.

Wiatr od wschodu

Ostatnia część powieści pt. Wiatr od wschodu przypomina po części sceny wielkich dramatów romantycznych. Podobnie jak tam, również w Przedwiośniu kreuje Żeromski sytuację walki .,o duszę” bohatera dwóch przeciwstawnych sił. I rzeczywiście, Cezary Baryka zostaje postawiony w sytuacji rozdarcia wewnętrznego: wobec dwóch tak różnych postaci i ideologii. Jako młody człowiek o nie ukształtowanym jeszcze światopoglądzie i nie sprecyzowanej do końca tożsamości narodowej stanowi materiał bardzo podatny na wszelkiego rodzaju wpływy, propozycje ideologiczne czy wręcz manipulacje. Nie jest jeszcze przecież wyrazicielem żadnej grupy, żadnego programu, nie ma też specjalnie nic do zaofiarowania prócz samego siebie. Obdarzony zmysłem krytycznym, umiejętnością analizy rzeczywistości uważnie wsłuchuje się w racje Gajowca i Lulka, nie przyjmując w zasadzie żadnej z nich.

Szymon Gajowiec, dawny narzeczony matki Cezarego, zajmuje obecnie bardzo wysoką pozycję w nowo powstałym rządzie. W powieści spełnia funkcję wyraziciela określonego programu politycznego, który ma doprowadzić do odbudowy zniszczonej przez lata zaborów państwowości polskiej. Jego koncepcja opiera się na założeniu, że tylko stopniowe, konsekwentnie realizowane reformy będą w stanie zaprowadzić nowy ład. Punktem wyjścia tego programu miała być stabilizacja pieniądza a następnie systematyczna odbudowa różnych dziedzin gospodarki.

Tej koncepcji przeciwstawia autor program, znacznie bardziej radykalny – program rewolucji głoszonej przez komunistów i ich przywódcę Antoniego Lulka. Tylko gwałtowne zmiany społeczne, które zburzą stary porządek, dokonają totalnej dekompozycji starych struktur społecznych, naruszą prawo własności, mają jakikolwiek sens. Lulek nie chce Pol ski konserwatywnej. z dawnymi zaszłościami, tradycją, hierarchią. Bezkrytycznie zakochany w ideologii Lenina i hasłach Rewolucji Październikowej wierzy, że stać go nie tylko na zburzenie ziemiańsko-burżuazyjnego ładu, ale także na stworzenie nowego, sprawiedliwego, jego zdaniem, świata.

 

Po czyjej stronie w tym sporze opowiada się autor?

Zderzenie dwóch różnych programów politycznych stwarza sytuację. w której musi do-konać wyboru bohater, ale także i sam autor. Zanim przyjrzymy się decyzji Baryki, zobaczmy za czyją opcją opowiada się Żeromski.

Nie ma wątpliwości. że znacznie bliższa jest mu koncepcja Gajowca. Już w samym sposobie postaciowania bohaterów, opisie ich powierzchowności widać większą sympatię dla Gajowca, który zostaje przedstawiony jako starszy, doświadczony człowiek, dystyngowany, rozsądny, panujący nad emocjami, pełen rozwagi i mądrości życiowej. Obce są mu wszelkie spontaniczne działania, które może i efektowne, ale żadnych rezultatów nie przy-noszą. Postać Lulka w zderzeniu z osobą Szymona Gajowca wypada blado i nie przekonująco, zwłaszcza że autor w opisie komunisty celowo zastosował technikę naturalistyczną. Anemiczny, rachityczny, niepozorny, nieustannie plujący krwią Antoni Lulek nie wydaje się być postacią zdolną do realizacji czynów i zamierzeń, jakie głosił. Uwydatnia to kontrast pomiędzy mizernością wyglądu a wielkością wyznawanych idei. Kluczem do odczytania stosunku autora do kreowanego przez niego bohatera jest również nazwisko ideologa – nacechowane znaczeniowo. „Lulek” to również termin zaczerpnięty z botaniki, oznacza zioło o właściwościach trujących. Niewykluczone, że w ten sposób wskazuje autor na szkodliwość ideologii rewolucyjnej, porównując ją do trucizny, która niszczy serca i umysły. Potwierdzeniem dystansu pisarza do idei rewolucyjnej może być również jedno-znaczny w swej wymowie opis rewolucji w Baku. Bardziej prawdopodobna, chociaż na pewno nie optymalna, jest dla Żeromskiego koncepcja stopniowych. systematycznych re-form głoszona przez Szymona Gajowca.

 

Dlaczego Cezary Baryka maszeruje na Belweder?

Czy marsz na Belweder jest deklaracją ideową bohatera, wyrazem akceptacji idei rewolucyjnych młodego człowieka, któremu program polityczny Gajowca wydawał się zbyt powolny, umiarkowany, pozbawiony radykalnych posunięć? Trudno uwierzyć w tę tezę. mając na uwadze zachowanie Baryki w trakcie uczestnictwa w zebraniach komunistycznych. Wtedy polemizował z Lulkiem, ośmieszał jego racje, podważał argumenty. Miał ponadto za sobą doświadczenie bakińskie, znał rewolucję. widział jak jej płomienie po-chłonęły cały jego świat i tysiące ofiar. Pamiętał rewolucję krwawą i okrutną, która skazała go na samotność, pozbawiła domu.

Marsz na Belweder był raczej gestem rozpaczy i desperacji, wszak szedł Baryka jakby obok, nie identyfikując się z manifestującym tłumem. Należy pamiętać. że obraz demonstracji poprzedza scena rozstania bohatera z Laurą Kościeniecką. Odżyły wtedy dawne wspomnienia, pamięć przywołała zapewne niefortunny i upokarzający finał pobytu w Nawłoci. Rozgoryczenie Cezarego pogłębia ponadto decyzja Laury o definitywnym ze-rwaniu znajomości ze względu na ślub z Barwickim. Kobieta, którą kochał, okazała się demonem zła i fałszu, wolała pieniądze innego niż szczerą miłość Baryki. Klęska w życiu osobistym przepełnia kielich goryczy. Cezary świadomy swego życiowego bankructwa w każdej płaszczyźnie, zarówno prywatnej jak i ideowej zdobywa się jedynie na akt szaleństwa, jak człowiek zdesperowany, któremu jest wszystko jedno.

Marsz na Belweder kończy długi okres wędrówki i poszukiwań bohatera, ale zarówno w planie fabularnym jak i psychologicznym powieść powraca do punktu wyjścia. Zaczyna się i kończy tym samym motywem – wizją rewolucji. Dynamika działań bohatera w planie akcji nie powoduje ukształtowania określonego uniwersum światopoglądowego – Baryka nadal jest „człowiekiem znikąd”, kimś kto stracił wszystko – dom, rodzinę, kobietę, majątek – nie zyskując w zamian niczego, nawet jasno sprecyzowanych poglądów.

Motyw nieustannej tułaczki bohatera, która do niczego nie prowadzi, pozwala traktować Przedwiośnie jako współczesną realizację Odysei Homera. Podkreśla wyraźnie zdziczenie cywilizacji, w której człowiek nie jest w stanie odnaleźć swojego miejsca, skazany na wieczne poszukiwania. Efekt zamknięcia ciągu wydarzeń fabularnych zapowiedzią rewolucji tę wymowę podkreśla, nie otwierając bynajmniej optymistycznej perspektywy.

Zobacz:

Kim jest główny bohater Przedwiośnia – Cezary Baryka?

Przedstaw etapy w życiu Cezarego Baryki

Cezary Baryka – charakterystyka

Matura może zapytać o młodych: Barykę, Ziembiewicza, Józia

Przedstaw w formie planu dzieje Cezarego Baryki ukazane w powieści Stefana Żeromskiego Przedwiośnie

Tomasz Judym i Cezary Baryka – postawy i dążenia bohaterów Stefana Żeromskiego

Przedwiośnie Stefana Żeromskiego

Cezary Baryka – bohater Przedwiośnia

 

Scharakteryzuj Cezarego Barykę. Czy w jego postawie znalazłbyś cechy młodzieży z Twojego pokolenia, czy też jest od niej całkowicie różny?

Przedwiośnie – Stefan Żeromski

O czym jest Przedwiośnie Stefana Żeromskiego?

Przedwiośnie jako powieść społeczna i powieść o dojrzewaniu.

Wyjaśnij symbolikę tytułu powieści Przedwiośnie

 

Jaki obraz rewolucji przedstawia w Przedwiośniu Stefan Żeromski?

Jakie koncepcje naprawy Polski zawarł w Przedwiośniu Stefan Żeromski?