Dotyczące aktualnej sytuacji politycznej – i zupełnie uniwersalne, ponadczasowe, dotyczące ludzkości bez względu na datę historyczną czy miejsce zamieszkania.

 

Najczęściej poruszano zatem następujące tematy:

  • Troska o losy ojczyzny, refleksja nad jej sytuacją, propozycje reform, propaganda postulatów stronnictwa patriotycznego;

    • poruszyli ten temat publicyści: Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj,
    • w sferze krytyki obyczajów i postaw: Ignacy Krasicki, Adam Naruszewicz,
    • w sferze popularyzowania reform: Julian Ursyn Niemcewicz, redaktorzy Monitora Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych.
  • Temat obyczajowy

    Postawy, zachowania, przywary szlachty sarmackiej, ale również kleru i dworu królewskiego. Tu prym wiedzie Krasicki, za nim Naruszewicz, Niemcewicz, komediopisarze, jak Zabłocki, Bohomolec. Naczelnym gatunkiem służącym do krytyki stanów jest satyra, ale i komedia polityczna i obyczajowa.

  • Natura ludzka

    Jej złożoność, wady, zależność od natury lub cywilizacji, cele w życiu.

    • Zajmował się tym Wolter i Rousseau, choć inaczej postrzegali pewne sprawy, Diderot głosił teorię predestynacji.
    • Bajkopisarze: francuski La Fontaine i polski Krasicki potrafili wiele filozoficznych refleksji o człowieku zdefiniować i zamknąć w świecie bajek.
  • Dojrzewanie i edukacja młodego człowieka.

    Dwa dzieła są tu konieczne:

    • Rousseau Emil, z jego teorią prawidłowego wychowywania człowieka w zgodzie z prawami natury, a z dala od cywilizacji miejskiej – i Ignacego Krasickiego Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki. Obserwacja wychowywania młodego szlachcica, jego podróży, wreszcie dojrzałości to kanwa pierwszej polskiej powieści.
    • Ale podobne tematy porusza WolterKandydzie. Przy tym temacie należy zaznaczyć coś jeszcze: oświecenie jest w ogóle epoką reformy edukacyjnej, potępienia dla barokowych, jezuickich metod nauczania, jest epoką Collegium Nobilum, reform Konarskiego, Komisji Edukacji Narodowej.
  • Utopijne ustroje proponowane przez literaturę

    Wolter powiedział jasno: Leibniz nie ma racji, nie żyjemy na najlepszym ze światów, ba, daleko mu do doskonałości. Ale można wymyślić ustrój doskonały, oparty na równości obywateli, pogardzie dla bogactwa, taki jak: Eldorado, do którego trafił Kandyd. Taki jak końska, idealna kraina z Podróży Guliwera Swifta, wreszcie taka jak Nipu, które zwiedził Mikołaj Doświadczyński z powieści Krasickiego.

  • Miłość

    W każdej epoce pisze się ważne rzeczy o miłości.

    • W XVIII w. zarezerwowali sobie ten temat twórcy sentymentalizmu (piewcy uczucia, czułego serca i bliskości natury). Trochę też poeci rokokowi, ale oni lżej traktowali miłość, raczej jako rzecz flirtu, uciechy, rozkoszy. Twórcy sentymentalni widzieli w niej potężną siłę określającą życie ludzkie, uważali, że jest podstawą mocnych postaw moralnych i że jest wdzięcznym tematem liryków i sielanek. Dowody literackie to: Nowa Heloiza Rousseau i wiersze Franciszka Karpińskiego.
    • Klasycy chcieli miłość i małżeństwo podporządkować ideałom społecznym – widać to po losach Walerego i Teresy z Powrotu posła Niemcewicza.
    • Rokokowe wydania miłości znajdujemy w Erotykach Kniaźnina, a libertyńskie w księgach samego markiza de Sade.
  • Natura

    Znowu domena nurtu sentymentalnego. Przyroda to wszak najbardziej naturalne środowisko ludzkie, odchodząc od natury – człowiek gubi najwłaściwsze wartości. Tak twierdził Rousseau, tak nasz Karpiński czy Kniaźnin. Największe dzieło Trembeckiego – Sofiówka to też hołd złożony urodzie natury. Zresztą i klasycy (Krasicki) i magnaci (Czartoryska) wielbili ogrody: dziełem w stylu rokokowym były na przykład Powązki, dziełem w stylu angielskim – ogród w Puławach, prawdziwym arcydziełem wspomniana Sofiówka żony Szczęsnego Potockiego. Pamiętajmy też, że epoka ta lubi sielankę, a sielanka musi rozgrywać się na łonie natury – na przykład pod jaworem.

  • Podróż

    Podróżuje Guliwer Swifta, Kandyd Woltera, Doświadczyński Krasickiego. Izolacja Robinsona Cruose też jest efektem morskiej podróży (zresztą swoistą karą za to, że nie siedział pobożnie w domu, lecz zachciało mu się egzotycznych wypraw). Podróż staje się osią nowej, oświeceniowej powieści – i na zawsze już pozostanie jednym z jej ważnych motywów.

 

Zobacz:

W jaki sposób literatura doby oświecenia wspierała reformy państwa?

Publicystyka w trosce o losy ojczyzny

Publicystyka epoki oświecenia

Czy tematy związane z Bogiem i religią pojawiały się w „ateistycznej” literaturze oświecenia?

Kluczowe tematy literatury oświecenia