Romantyczni poeci głoszą hasła swobody twórczej i odrzucają klasyczne zasady – także jeśli idzie o gatunki literackie. Oczywiście nie znikają całkowicie klasyczne gatunki literackie, także te wywodzące się z antyku. Nadal powstają ody, sonety czy hymny, nie są to jednak formy najbliższe duchowi romantyzmu. W epoce tej powstają nowe gatunki, które ściśle łączą się ze światopoglądem epoki, w związku z czym w literaturze późniejszych epok pojawiają się rzadko lub nawet wcale.

Nowe, powstałe w romantyzmie gatunki
  • dramat romantyczny
  • powieść poetycka
  • ballada
  • poemat dygresyjny

Wszystkie te charakterystyczne dla romantyzmu gatunki literackie mają kilka cech wspólnych.

  • Odrzucenie antycznych zasad rządzących literaturą, polegające na łączeniu tragizmu i komizmu, języka potocznego i podniosłego, wprowadzaniu elementów fantastyki.
  • Synkretyzm, to znaczy łączenie ze sobą elementów liryki, epiki i dramatu. W związku z tym utwory romantyczne sprawiają kłopot, kiedy próbujemy zaklasyfikować je do jednego z trzech rodzajów literackich.
  • Upodobanie do luźnej, fragmentarycznej kompozycji: poeci rezygnują z chronologii, a czasem nawet ze związków przyczynowo-skutkowych, bywa że utwór jest zlepkiem scen niezbyt łączących się ze sobą.
  • Nastrojowość, tajemniczość.
  • Czerpanie inspiracji z motywów ludowych lub orientalnych, a także z historii.

 

Dramat romantyczny

To gatunek, który najpełniej chyba wyraził romantyczną postawę wobec świata.

Charakterystyczne cechy gatunku

  • odrzucenie klasycznych zasad (trzech jednoś­ci, decorum)
  • łączenie realności z fantastyką
  • łączenie przeciwności: scen kameralnych i monumentalnych, tragizmu i komizmu, języka potocznego i podniosłego
  • kompozycja luźna, fragmentaryczna, zakończenie często otwarte
  • elementy syntezy sztuk
  • szczególna kreacja bohatera – to indywidualista zbuntowany przeciwko światu, samotny, często artysta

Te cechy sprawiały, że dramat romantyczny był przeznaczony raczej do czytania, niż do wystawiania na scenie, w związku z tym używa się w stosunku do niego okreś­lenia: dramat niesceniczny.

Przykłady:

Dramat romantyczny wobec tradycji literackiej

  • Zasady teatru antycznego zostają w romantyzmie odrzucone.
  • Różne formy teatralne średniowiecza: moralitet, misterium – mają wpływ na dramat romantyczny (alegoryczny sens prawej i lewej strony, walka sił dobra i zła o duszę ludzką, symultaniczność).
  • Dramat szekspirowski – jest przedmiotem licznych nawiązań! (fantastyka, naruszanie zasady decorum, pogłębienie analizy psychologicznej postaci).
  • Młodopolski dramat symboliczny – na przykład Wesele Stanisława Wyspiańskiego – nawiązaniem do formy dramatu romantycznego: syntezy sztuk (odwołania do koncepcji Ryszarda Wagnera), kompozycji fragmentarycznej, założonej niejasności, fantastyki.

 

Powieść poetycka

Według niektórych twórcą tego gatunku był Walter Scott, według innych George Byron.

Charakterystyczne cechy gatunku

  • synkretyzm
  • fragmentaryczna, luźna kompozycja, zrywanie z chronologią wydarzeńtło historyczne lub orientalne
  • odautorski, wszechwiedzący narrator
  • szczególny typ bohatera: tajemniczy indywidualista, skłócony z otoczeniem

Przykłady z literatury romantycznej:

  • Pani jeziora, Pieśń ostatniego minstrela Scotta;
  • Giaur, Korsarz, Narzeczona z Abydos Byrona;
  • Grażyna, Konrad Wallenrod Adama Mickiewicza;
  • Mnich, Jan Bielecki, Arab, Żmija Juliusza Słowac­kiego;
  • Zamek kaniowski Seweryna Goszczyńskiego;
  • Maria Antoniego Malczewskiego.

W literaturze późniejszej powieść poetycka w czystej postaci nie występuje.


George Byron

Poemat dygresyjny

Utwór, w którym największe znaczenie mają dygresje wplatane przez narratora.

Charakterystyczne cechy gatunku

  • narrator w istocie ważniejszy niż bohater, wyraźnie zaznacza swą obecność w utworze: komentuje, ocenia, zwraca się do czytelnika; jego wypowiedzi są swobodne, często ironiczne.
  • kompozycja fragmentaryczna – fabuła składa się z epizodów
  • synkretyzm
  • kompozycja fragmentaryczna – fabuła składa się z epizodów
  • synkretyzm

Przykłady poematów dygresyjnych z literatury romantycznej:

  • Wędrówki Childe Harolda, Don Juan Byrona, uważanego za twórcę gatunku;
  • Eugeniusz Oniegin Puszkina;
  • Beniowski Słowackiego.

W literaturze późniejszej nieliczne realizacje gatunku.
Przykład: Kwiaty polskie Juliana Tuwima.

 

Ballada

Jej korzenie sięgają wprawdzie XIII wieku, ale to romantycy uczynili balladę jednym z najważniejszych gatunków swoich czasów.

Charakterystyczne cechy gatunku

  • synkretyzm
  • kompozycja fragmentaryczna i szkicowa – zwykle przedstawia jakieś jedno wydarzenie
  • nastrój tajemniczości i grozy (sceneria: noc, las, cmentarz)
  • inspiracje: wierzenia ludowe czy wydarzenia legendarne lub historyczne
  • postacie fantastyczne: rusałki, upiory, duchy zmarłych

Ballady romantyczne:

Ballada w literaturze następnych epok:

  • Dusiołek, Pan Błyszczyński, Świdryga i Midryga – ballady filozoficzne Bolesława Leśmiana;
  • Ballada o trzęsących się portkach Gałczyńskiego;
  • współczesne ballady śpiewane, na przykład ballady podwórzowe Grzesiuka, utwory z Kabaretu Starszych Panów.

 

Gatunki „czyste” wykorzystywane przez romantyków

  • sonet, Sonety krymskie Mickiewicza
  • hymn, Hymn (o zachodzie słońca) Słowackiego
  • oda, Oda do młodości Mickiewicza
  • bajka, Przyjaciele Mickiewicza
  • komedia, Śluby panieńskie czy Zemsta Fredry
  • powieść historyczna, Stara baśń Kraszewskiego, Ivanhoe Scotta
  • powieść gotycka, której akcja rozgrywa się zwykle w gotyckim zamku, z udziałem zjaw i duchów, w nastroju tajemniczości i grozy

 

Zobacz:

Wprowadzenie do romantyzmu – charakterystyka epoki

Uporządkowanie wiedzy o romantyzmie w Europie

Maturalna wiedza o romantyzmie

ROMANTYZM – TABELA

Romantyzm polski

Historia i geografia polskiego romantyzmu

Romantyzm – życiorys kultury

Pojęciownik epok: romantyzm

Historia i geografia polskiego romantyzmu

Tematy romantyzmu