Jakie mogą brzmieć tematy o bohaterach literackich?

  • „O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych”. Tytuł artykułu Adama Mickiewicza uczyń mottem swojej wy­powiedzi o bohaterach literackich okresu oświecenia i romantyzmu.
  • W kręgu sympatii i niechęci. Które postaci literackie budzą Twoją aprobatę, a które oceniasz negatywnie?
  • Trudne zwycięstwa, gorzkie klęski – drogi życiowe wybranych bohaterów literackich.
  • „Wstrząsające wydarzenia życiowe odkrywają w ludziach prawdziwe osobowości, rodzą nowe postawy”. (Jan Józef Szczepański). Rozwiń myśl na przykładzie losów dwóch lub trzech bohaterów literackich (filmowych). Pracy nadaj for­mę rozprawki z elementami charakterystyki.
  • „Aby istnieć, człowiek musi się buntować” (A. Ca­mus). Zastanów się nad źródłami i sensem buntu wybra­nych bohaterów literackich, oceń ich postawy.
  • Dowodzi się, że data urodzenia w olbrzymim stopniu determinuje los człowieka. Zinterpretuj sąd, odwołując się do sytuacji i postaw bohaterów literackich dwóch – trzech wybranych epok.
  • Trudne zwycięstwa, gorzkie klęski – drogi życiowe wybranych bohaterów literackich.
  • W literaturze polskiej i obcej możesz odnaleźć różne postawy życiowe. Zaprezentuj te, które mógłby zaakcep­tować dzisiaj młody człowiek.
  • Postawy bohaterów dawnych to – dla Twojego poko­lenia – przebrzmiałe słowa, temat do dyskusji, wzory zachowań … Odpowiedź uzasadnij.
  • „Uczyniwszy na wieki wybór, w każdej chwili wybierać muszą…” (Liebert) Odnieś powyższą myśl do bohaterów literackich, wybierających łatwe bądź trudne drogi życiowe.
  • Życie, podobnie jak proces, można wygrać lub przegrać – literackie kreacje ucieleśniające te możliwości (przynajmniej po jednym przykładzie).
  • Być albo mieć to alternatywa, przed którą staje każdy człowiek. Scharakteryzuj bohaterów literackich, którzy realizowali powyżej przedstawione modele życia.
  • Don Kichot na polskich drogach, czyli literackie por­trety idealistów i marzycieli.
  • Wygrali czy przegrali życie? Rozważania na temat postaw moralnych wybranych bohaterów różnych epok literackich.
  • Żyć życiem innym niż większość… Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących własną drogą.
  • „Obmyślam świat, wydanie drugie, poprawione …” (W. Szymborska) Bohaterowie utworów nie tylko współ­czesnych, z którymi bez wahania podjąłbyś wyzwanie przebudowy świata.

 

Różne są konteksty tematów, w których występują, czy też mają być rozpatrywani. Można wyszczególnić następujące:

  • Ocena czytelnika-maturzysty.

Z reguły mamy własne sympatie i antypatie wśród postaci literackich. Przygotowując taki temat, jak się wydaje, łatwo zastosować logiczny schemat: lista osób + argumentacja za i przeciw.

  • Wybory i postawy moralne bohate­rów.

To chyba ujęcie najpopularniejsze! W tym przypadku trzeba czegoś więcej niż tyl­ko własna ocena: trzeba przedstawić, omó­wić trud wyboru, czasem jego tragizm, cza­sem okoliczności wpływające na takie, a nie inne decyzje wybranego bohatera … Lista osób, czyli bohaterów może być podobna.

  • Idealiści i realiści. Marzyciele i twar­dziele. Ludzie rozsądni, ludzie szaleni.

Przeciwstawienie może zaistnieć, ale nie musi. Czasem rozważamy losy samych marzycieli, czy też idealistów, którym patronuje wiecznie roztargniony Don Kichot. Tematu o samych realistach nie spotkałam. Być może prozaiczny, zdrowy rozsądek rzadko trafia na karty ksiąg? Trafia, trafia. I oto wniosek: potrzebujemy spisu idealistów, spisu realistów i własnego, wypracowanego zdania na ich temat. Nie zapomnijcie uświadomić sobie, w czym tkwi istota idealizmu tego czy innego bohatera, na czym jego idealizm polega!

  • Świat zewnętrzny a ukształtowa­nie bohatera

Sporo jest takich tematów: a to chociażby – „szczególna” data urodzenia bohatera, czyli uwikłanie w historię (temat wielkopolski) albo wstrząsające wydarzenia życiowe (łomżyń­ski). Chodzi tutaj o to, aby wybrać grono bohaterów i na ich przykładzie pokazać, jak na biografię, na psychikę, osobowość wpły­wają: wojny, rewolucje, konwenanse, oby­czaje. Zauważcie tę gradację: kształtować losy ludzkie może wojna (pokolenie Kolum­bów), a może też obyczaj (Zbyszek Dulski). Refleksja nad mocą i skutkami czynników zewnętrznych, nawet trochę rozważań „co by było, gdyby było” mają prawo znaleźć się w takiej pracy.

  • Samotnicy, buntownicy, bohaterowie wyalienowani.

Można powiedzieć: wyróżnione spośród wielu innych – określone postawy bohate­rów. Znów potrzebna „lista nazwisk”, przykłady ich postaw i własne oceny. Do tych postaci będziemy wracać przy opracowywa­niu haseł takich jak „bunt”, „samotność”, „bohaterstwo”.

 

I. Praca o ocenach, sympatiach i antypatiach

Jak pracę uatrakcyjnić?

Po pierwsze: wyjdź poza schemat!

Zawsze mniej więcej wiadomo, którzy bo­haterowi są najważniejsi, których trzeba lubić, a których nie. Nie musimy całkiem uwal­niać się od tych szkolnych szablonów, ale jednak mimo wszystko spróbujmy wyjść poza nie. Na przykład odmiennym upodo­baniem. Wszyscy krytykują Izabelę Łęcką – nikt, począwszy od Prusa, jej nie lubi. A może jednak posiada ona, prócz urody jesz­cze kilka zalet? Przyznasz, że nie można jej mieć za złe faktu, iż nie pokochała Wo­kulskiego. Właściwie, dopóki go odrzucała, była zupełnie w porządku, dopiero gdy zgo­dziła się zostać jego żoną, coś zazgrzytało… Czy nie jest to swoisty paradoks Lalki?

Albo ideał Odprawy posłów greckich: An­tenor – patriota, wzorzec, człowiek zasad, ale… jakże nudny! W porównaniu z nim Parys – Aleksander, egoista i namiętny ko­chanek naprawdę może zainteresować!

Albo jeszcze jeden schemat: wszyscy lubimy Judyma z Ludzi bezdomnych. Ale ten szlachetny idealista boleśnie skrzywdził Joasię, ten bojownik o sprawę ludu bał się podjąć wszelkich wyzwań, jakie mu stawiało życie! Idea wielka jak świąty­nia, a jednocześnie strach o to, że własny pokoik z małżeńskim łożem ją pogrucho­cze. No to niezbyt mocno ugruntowana chyba ta idea?

Następny przykład – lite­racki potwór w żeńskiej skórze: nie Balla­dyna, a pani Aniela Dulska. Paskudna baba, a jakże. Tylko zauważmy, że wszystko z czym trzeba sobie w życiu poradzić spoczęło na jej głowie. Mąż przestał się odzywać, syn szukał uciech nocnego miasta, ona nato­miast musiała funkcjonować w określonym środowisku z jego prawami. Za brzydką sprawę z Hanką – raz powiedzmy to gło­śno! – odpowiedzialny jest Zbyszek, nie jego matka. On powinien pomyśleć, co robi, on wreszcie mógł na propozycję opła­cenia i wysłania dziewczyny daleko nie wyrazić zgody…
I tak można w nieskończoność.

Uwaga! Powyższe tezy są dyskusyj­ne, mogą wywołać polemikę i kontrargu­menty zdolne ożywić każdą pracę.

Po drugie: poszukaj postaci drugoplanowych.

Często odgrywają znaczącą rolę, przyspieszają akcję lub decydują o jej zmianie, bywają zwyczajnie ciekawsze od głównych bohate­rów. W Lalce Prusa jest wiele ciekawych oso­bowości, na przykład – dużo ciekawszych ko­biet od Izabeli Łęckiej: anioł – Stawska, potwór – Krzeszowska, demon seksu – hrabina Wąsowska. W Trylogii oprócz par głównych jest sobie taki Rzędzian albo Roch Kowalski, Longinus Podbipięta czy Anusia Borzoboha­ta- Krasieńska. W Nad Niemnem warto zwró­cić uwagę na Witolda – jest on porte-parole autorki. Nie byle jaką rolę w Nocach i dniach odegrał hrabia Tolibowski … W Ludziach bez­domnych są inne jeszcze oprócz Joasi kobie­ty: Judymowa albo Natalia. Przywołanie tych osób i ich roli może pracę urozmaicić.

Po trzecie: wyskocz poza obowiązkowy kanon lektur.

Ta rada – to już niemal banał, taki „wyskok” zawsze uatrakcyjnia każdą pracę pisemną czy wypowiedź ustną. Być może fascynującym bohaterem wyda Wam się Wilhelm z Imienia róży Umberto Eco. A może Harry Haller, czyli Wilk stepowy pióra Hermana Hessego? Czytelnicy Steinbecka mogą przywołać Adama Traska jako sympatię, a Kate – jako antyprzykład (tym razem odwrotnie by­łoby trudno).

Zbuntowany i wyrzucany z kolejnych szkół, Holden Caufield (Buszujący w zbożu J.D.Salingera) może podobać się części ma­turzystów. A może ktoś zechce sięgnąć po bohaterów Dostojewskiego, choćby Myszkina z Idioty? Zamiar ambitny, przyznaję – ale skuteczny.

Jak pisać o ulubionym bohaterze literackim?

II. Praca o wyborach moralnych postaci

Kto musiał dokonać wyboru tak ważnego, trudnego, że utrwaliła to literatura? Czy wybrał dobrze? Czy zawsze był to wybór tragicz­ny? Oczywiście, że wybory dokonywane w sytuacjach tragicznych są najboleśniejsze, ale nie tylko o nich można pisać. Wyboru doko­nała na przykład Justyna Orzelska z Nad Nie­mnem – znaczącego, ideowego, ale nie tra­gicznego. W takiej pracy można analizować decyzje bardzo wielu postaci, oto ich część:

Antygona (tytułowa bohaterka tragedii Sofoklesa)

Tu akurat tragizm przynależny tragedii grec­kiej, dał znać o sobie. Antygona wybrała bar­dzo konkretny czyn i poniosła jego konse­kwencje. Pamiętajcie, że mówi: „współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”.

Makbet (tytułowy bohater tragedii Szekspira)

Wybrał drogę zbrodni, dał się zwieść żądzy władzy i zła. Jest to interesujący przypadek literacki, bowiem zahacza o temat odpowie­dzialności człowieka za swoje czyny, pyta o możliwości kierowania swoim życiem. Kto właściwie był winien krwawym wydarzeniom? Los, czarownice czy sam Makbet? Czy mógł postąpić inaczej, przeciwstawić się przepo­wiedni? Czy powiedziałby wówczas: ,,życie jest bajką opowiedzianą przez głupca’?

Konrad Wallenrod

Nasz rodzimy bohater tragiczny to wyśmie­nity przykład „trudnego zwycięstwa, gorz­kiej klęski”.

Bohaterowie romantyczni: Konrad-Gustaw, Kordian, Hrabia Zygmunt.

Wszyscy decydują się na postawę walki, mesjanizmu, obrony idei (wszyscy są sa­motni i zbuntowani!). Fragment pracy im poświęcony powinien poruszać sprawy ety­ki – często wybory moralne bohatera roman­tycznego miały aspekt „niemoralny”. Świę­tokradztwo, próba królobójstwa, zdrada – to przecież elementy życiorysów wyżej wy-mienionych osób.

Andrzej Kmicic z Potopu

Najtrudniejszą i najciekawszą sytuację wy-boru „zorganizował” mu autor na uczcie w Kiejdanach. Warto zauważyć, że bohatero­wie Sienkiewicza są raczej prostolinijni, nie-zbyt skomplikowani psychologicznie. Wier­nie trzymają się raz obranej drogi i ustalo­nych wartości, takich jak: patriotyzm, odwa­ga, honor, braterstwo. Dlatego zapewne naj­ciekawszymi spośród osób Trylogii są: Bo­hun, Kmicic, Azja Tuhajbejowicz.

Stanisław Wokulski z Lalki

To bohater literacki, którego można przywo­łać niemal przy każdym temacie o postaciach. Jest idealistą, buntownikiem (choćby przeciw konwencji), samotnikiem (choć nie chce nim być). Dokonuje kilku ważnych wyborów. Ma w sobie wiele z bohatera romantycznego, ale energiczny, zdecydowany jest też realistą. Można o nim powiedzieć: usytuowany na granicy „dwóch światów”. Choć najpierw de­cydował się w swoim życiu na „być”, w czasie rozwoju akcji powieści chce też coś „mieć”.

Justyna Orzelska (Nad Niemnem)

Ona także dokonuje konkretnego wyboru, nie jest to, jak już wspomniałam, sytuacja tragiczna. Wybiera pracę, harmonię życiową, Boha­tyrowicze i Jana. Mogła wybrać majątek, tytuł i Różyca. Czy wybór był trudny?

Społecznicy Żeromskiego

Decydują się na poświęcenie, cierpienie, walkę o społeczne ideały. Pytanie „być czy mieć” zyskuje w przypadku Judyma wymiar heroiczny. „Być! Być!” – krzyczy bohater – gorzko, ale czy zwycięsko?

Zenon Ziembiewicz z Granicy Nałkow­skiej

Chce dla odmiany „mieć”. Morale jego de­cyzji życiowych jest bardzo dyskusyjne, w finale klęska życiowa – nie jest to raczej postawa, którą godzi się proponować do naśladowania. Można najwyżej spróbować zrozumieć.

Artur z Tanga Mrożka

Ostatni romantyk, spadkobierca Konra­da. Daje dowód na to, że w utworach nowoczesnych, groteskowych jest także miejsce na walkę o ideały, trudne wybo­ry, temat etyczny. Artur przegrywa z be­stiami naszej współczesności, i w tym miejscu otwiera się pole do aktywności autora pracy maturalnej. Każdy bowiem współczesny młody człowiek może być Arturem, stawiać czoła rzeczywistości, przegrywać lub wygrywać.

Bohater z Małej Apokalipsy Konwic­kiego

Jeśli chodzi o decyzję samospalenia w akcie protestu, to właściwie mu ją narzucono. Mógł odmówić, mógł uciec. Chyba nie miał w so­bie tyle odwagi i energii. Należy do szeregu postaci spod znaku klęski, choć sytuuje się raczej po stronie „być”. Pisarz ogarnięty nie-mocą tworzenia, pogrążony w beznadziejnym świecie może przeciwstawić się złu w tylko jeden sposób: przez samounicestwienie.

Lebbros i nauczyciel z Sycylii z Wieży Herlinga-Grudzińskiego

Dwie odmienne postawy, choć obie na-piętnowane hiobowym cierpieniem. Trę­dowaty przyjmuje postawę heroizmu, po-święcenia, nauczyciel – nie podejmuje się roli zbawiciela małej społeczności, która go o to prosi. Nigdy nie zgadzam się, by go nagminnie potępiać. Łatwo jest bowiem czcić świętych jak Lebbros, trudniej ich naśladować. Postawa nauczyciela jest bar-dziej reprezentatywna dla rodzaju ludzkie-go. Podobnie jak żądanie tłumu: „oddaj za nas życie!” Zgoda byłaby tragicznym zwy­cięstwem – odmowa była gorzką klęską.

Bohaterowie literatury wojennej

Zupełnie odrębna kategoria „wyborów mo­ralnych” – każdy dzień przynosił im wyzwa­nia nie na miarę naszej codzienności. Ich wybory moralne często dotykały kwestii ży­cia lub śmierci, zbrodni lub poświęcenia naj­wyższej rangi. Najciekawszy bo najbardziej kontrowersyjny – wydaje się Tadek z Opo­wiadań Tadeusza Borowskiego. Jego posta­wa w warunkach obozu może być przedmiotem dyskusji oraz refleksji nad naturą ludzką. W liceum poznajecie wielu bohaterów postawionych w sytuacjach osta­tecznych. Różne będą ich decyzje: skrajne poświęcenie (ojciec Kolbe), bunt (Kostylew z Innego świata), przystosowanie się do wa­runków łagru lub obozu (Tadek), wreszcie: donos, tchórzostwo, zdrada w walce o wła­sne przetrwanie (Blutman z Początku Szczy­piorskiego, Żyd z Innego świata, który w fi­nale tej powieści prosi autora o zrozumienie – gdyż aby ratować siebie – skazał na śmierć trzech innych ludzi …

Przy analizowaniu postaw bohaterów tej literatury, należy zwró­cić uwagę na

  • temat-refleksję o naturze ludzkiej i trwałości zasad moralnych.
    Człowiek w godzinie próby odkrywa swoje człowieczeństwo lub nieludzkość. Wartość zasad etycznych, ich hierarchia zmienia się w warunkach ostatecznych.
  • tę wersję tematów o postaciach lite­rackich, która pyta o wpływ historii, daty urodzenia, ważnych wydarzeń na losy, postawy, decyzje człowieka.
    Najwięcej przykładów znajdziecie wła­śnie w literaturze wojennej.

 

III. Praca o idealistach, marzycielach, samotnikach, buntownikach, ludziach wyalienowanych…

Można wspomnieć o postaciach zabawnych, wielkich bohaterach, mordercach, nieszczęśliwych kochankach, karierowiczach, patriotach… Tego typu kategorii jest bardzo wiele, nie sposób przewidzieć tej akurat, która nam przypadnie w udziale. Metody prezentacji, uatrakcyjnienia pracy pozostają te same – klucz, według którego wybieramy bohaterów, może pro­wokować do refleksji własnej. Co myślisz o buncie, o buntownikach? Czym jest we-dług ciebie idealizm? A samotność? Na czym polega śmieszność danego a nadmierny patos innego bohatera? Może poniższe zestawienie posłuży Wam za punkt wyjścia do rozmyślań.

Samotnicy

  • Antygona Sofoklesa, bohaterka sama walczy o swoją sprawę;
  • Hamlet Szekspira;
  • Giaur Byrona;
  • Konrad-Gustaw z Dziadów, progra­mowo samotny w swojej walce o rząd dusz;
  • Tomasz Judym z Ludzi bezdomnych Żeromskiego, bo wybiera samotność;
  • Lord Jim z powieści Conrada;
  • Józef K. z Procesu Kafki, proces izolu­je go ze społeczeństwa;
  • ród Buendiów ze Stu lat samotności Marqueza;
  • Harty Haller z Wilka stepowego Her­mana Hessego.

Buntownicy

  • Antygona Sofoklesa – bunt przeciw nakazowi króla;
  • Prometeusz z mitologii greckiej – bunt przeciw bogom, głównie Zeu­sowi;
  • Biblia: upadły anioł, Lucyfer, Kain, brat Abla – obaj buntują się przeciwko Bogu;
  • Giaur Byrona – Giaur walczy z Tur­kami;
  • Konrad Wallenrod Mickiewicza – bunt przeciw Krzyżakom, obycza­jom rycerskim;
  • Konrad-Gustaw (Dziady Mickiewi­cza) sprzeciwia się Bogu;
  • Kordian Słowackiego – bunt przeciw tyranii caratu;
  • Wokulski (Lalka Prusa) – przeciw kon­wenansom;
  • Józio z Ferdydurke Gombrowicza prze­ciwstawia się Formie;
  • Holden Caufield z Buszującego w zbo­źu – buntuje się przeciw szkole, rodzi-nie, normom społecznym.

Idealiści

  • Ikar (mitologia) patron wszystkich ma­rzycieli, idea lotu ku słońcu;
  • Prometeusz (mitologia) poświęcił się dla ludzkości;
  • Don Kichot z powieści Cervantesa, wal­czył z wiatrakami, świat widział innym, lepszym niż jest on w rzeczywistości bohaterowie romantyczni: walka o spra­wę narodu;
  • bohaterowie Lalki Prusa: Wokulski (mi­łość), Rzecki (kult Napoleona i ojczy­zny), Ochocki (nauka);
  • Tomasz Judym z Ludzi bezdomnych – misja społeczna;
  • Doktor Rieux z Dżumy A. Camusa – mi­sja lekarza.

Postacie zabawne

  • Orgon ze Świętoszka, Harpagon ze Skąpca, Jourdain z Mieszczanina szlach­cicem Moliera
  • Papkin z Zemsty, Gucio i Albin ze Ślu­bów panieńskich Aleksandra Fredry
  • Baronowie Krzeszowscy z Lalki Prusa Onufry
  • Zagłoba z Trylogii Sienkiewicza
  • Rodzina Stomilów z Tanga Mrożka
  • Szewcy z dramatu Witkacego

Zobacz:

Jak pisać o postaciach (nie tylko) literackich

Ulubiony bohater literacki

W jaki sposób pisać o bohaterze literackim?

Bohater literacki, którego nie lubię

Bohater literacki, którego losy i osobowość szczególnie mnie zaintere­sowały.

Jak pisać o bohaterach literackich?