Sam termin powieść ustalono w latach 40. XIX w. To najważniejszy gatunek epiki. Powieść jest utworem obszernym, pisanym prozą. Jej konieczne elementy to: narrator i narracja, akcja, czas fabularny, przestrzeń, bohaterowie. W każdej powieści coś gdzieś się dzieje – jest to świat przedstawiony, narrator może do niego należeć lub nie – może opisywać wszystko jako postronny obserwator. Z elementami powieści można wyczyniać rozmaite eksperymenty – na nowościach w ustalaniu owych wewnętrznych układów polegał rozwój gatunku.

 

Oświecenie

To początki nowożytnej powieści polskiej – Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego uznawane są za pierwszą polską powieść nowożytną.

Romantyzm

Przyniósł zachodnie wzorce: powieść poetycką Waltera Scotta (Anglia) oraz powieść wczesnorealistyczną Stendhala, a potem Honoriusza Balzaka (Francja). W Polsce w tym czasie tworzyli: Narcyza Żmichowska, Józef Korzeniowski, Zygmunt Kaczkowski, Henryk Rzewuski. Powoli obowiązujący i powszechny staje się model narracji trzecioosobowej jako bardziej obiektywny. Używa go już Józef Kraszewski (powieść historyczno-dokumentalna, lecz także ludowa, np. Ulana).

Pozytywizm

Najpierw zaistniała powieść tendencyjna, która miała za cel treścią udowodnić ideę swojego twórcy. Tym samym była nieco sztuczna, tworzyła czarno-białe postacie i zakończenia pasujące do ideologii. Zaliczyć tu można „melodramatyczne” dzieło Elizy Orzeszkowej (Marta).

Powieść realistyczna to skok milowy na drodze rozwoju powieści. Teraz „powieść – to zwierciadło, w którym przeglądają się dążący gościńcem” (Stendhal). Za granicą tworzyli ją: Honoriusz Balzak, Karol Dickens, Lew Tołstoj, a w Polsce – Eliza Orzeszkowa, Bolesław Prus, Henryk Sienkiewicz. Narrator jest tu trzecioosobowy i obiektywny, świat przedstawiony – panoramiczny, szczegółowy, wiernie prezentujący prawdę. Przykłady: Nad Niemnem, Lalka, Rodzina Połanieckich.

Modernizm

Powieść naturalistyczna (pod koniec XIX w.).

  • Za granicą: Gustaw Flaubert, Emil Zola, Guy de Maupassant.
  • W Polsce: Gabriela Zapolska (Kaśka Kariatyda), Władys­ław Stanisław Reymont (Chłopi).

Ten typ powieści wyrasta z realistycznej, lecz ­traktuje losy ludzi jak obiekt badań – eksperyment biologiczny lub chemiczny. Nie unika biologizmu, wstydliwych opisów fizjologicznych, ukazuje ciemne strony egzystencji – zło, fałsz, nędzę.

Powieść psychologiczna (przełom wieków XIX i XX) prezentuje i analizuje psychikę człowieka, procesy odczuwania i widzenia przezeń świata. Treść takiej powieści rozgrywa się w głębi psychiki człowieka, nie w obiektywnym świecie. Pierwsza polska powieść psychologiczna to Na skałach Calvados Adolfa Sygietyńskiego.

Powieść modernistyczna. Uprawiał ten gatunek przede wszystkim Stefan Żeromski (Wierna rzeka, Uroda życia, Ludzie bezdomni). Poza pewną wysepkowością fabuły (różne sceny wiąże tylko bohater, poza tym są one odrębne) ważną cechą tej powieści były: liryzm, uczuciowość narracji, ogląd świata przez pryzmat odczuć bohatera lub narratora.

Dwudziestolecie międzywojenne

Zaczyna się prawdziwa awangarda, poszukiwanie nowości, żonglerka elementami struktury powieściowej.
Za granicą nowatorami są:

  • Marcel ProustW poszukiwaniu straconego czasu (materią i osią powieści są wspomnienia, skojarzenia bohatera, a nie akcja).
  • James Joyce – powieść strumienia świadomości – Ulisses. Tu bieg skojarzeń – i to w dodatku jednocześnie kilku umysłów – tworzy materię powieści.
  • Franz Kafka – powieść-parabola z bohaterem everymanem, który jako reprezentant całej ludzkości poszukuje uniwersalnych wartości, obnaża ponure prawidła istnienia, metafizyczną pustkę.W Polsce prozę awangardową reprezentują: Witold Gombrowicz (Ferdydurke) i Bruno Schulz (Sklepy cynamonowe, Sanatorium Pod Klepsydrą).
Po II wojnie światowej

Za granicą rozwija się nouveau roman – pisarze dokonują manewrów czasem, bohaterem i przestrzenią. Poza formą tradycyjną, trzecioosobową, obserwujemy także powrót do narracji pierwszoosobowej.
Oto lista pisarzy:

• Leopold Buczkowski (Czarny potok),
• Jarosław Iwaszkiewicz (Sława i chwała),
• Tadeusz Konwicki (Sennik współczesny, Mała apokalipsa),
• Marek Hłasko i Marek Nowakowski,
• Edward Stachura,
• Teodor Parnicki,
• Stanisław Dygat,
• Kazimierz Brandys itd.

Typy narracji

  • Narracja pierwszoosobowa – opowiadający występuje we własnej osobie, to z jego „ust” dowiadujemy się o treści wydarzeń. Narrator tego rodzaju włącza często w tok opowieści własne refleksje, przemyślenia.
    Przykład: Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie (…); Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz.
  • Narracja trzecioosobowa – o działaniach postaci dowiadujemy się z „ust” kogoś znajdującego się poza akcją utworu, działania te opisane są w trzeciej osobie. Przykład: Wyobrażał sobie, że ratuje ludzi z tonących okrętów, rąbie maszty wśród huraganu, że płynie z liną przez przybój (…); Joseph Conrad, Lord Jim.
  • Narracja auktorialna – tak zwany narrator wszechwiedzący – z góry „zna” przebieg wypadków i nie kryje się z tym, wie wszystko o postaciach, stopniowo odsłania ich tajemnice przed czytelnikiem.
  • Narracja personalna – to bardziej wyrafinowany sposób literackiego opowiadania – funkcje narratorów spełniają bohaterowie utworu – to za pośrednictwem ich wypowiedzi, a nie narracji odautorskiej, dowiadujemy się o faktach ze świata przedstawionego w dziele.

Uwaga: dwa – lub nawet trzy albo cztery! – typy narracji mogą jednocześnie występować w jednym utworze!

Pozycja narratora i rodzaje narracji

Narrator w prozie

http://aleklasa.pl/liceum/praca-domowa-w-liceum/wypracowania-z-literatury-xx-wieku-c234-praca-domowa-w-liceum/konwencje-narracyjne-w-prozie-xx-wieku

Podział ze względu na treść:

Jeśli chodzi o rodzaje powieści, to jest ich wiele. Powieść panoramiczna, sagi rodzinne, powieści kryminalne, romanse, powieści przygodowe, młodzieżowe, fantastyczne, historyczne. Można też wspomnieć o dawnej, lecz bardzo popularnej powieści gotyckiej – której akcja zawsze rozgrywała się w starej siedzibie rodowej, najlepiej zamczysku, wśród tajemnic, uwięzionych postaci, obłąkanych, a nawet zjaw – lecz kończyła się dobrze. Takimi były np. powieści sióstr Brontë.


Inne gatunki epickie

Epos

Był najważniejszym gatunkiem epickim, zanim nie wyparła go powieść. Przejęty z antyku (od Homera) w literaturze polskiej zaowocował: barokową Transakcją wojny chocimskiej Wacława Potockiego i epokowym dziełem Adama Mickiewicza pt. Pan Tadeusz.

Nowela

To krótki, lecz dość rygorystycznie zdefiniowany gatunek, także popularny w pozytywizmie. Lata 70. XIX w. nazywano wręcz złotym okresem nowelistyki. Ojcem nowelistyki jest ­Boccaccio – słynny twórca Dekameronu i teorii sokoła. Nowela silnie eksponuje podjęty wątek akcji, eliminuje natomiast tło, postacie poboczne i komentarze autora. Motyw centralny (element o kluczowym znaczeniu) jest z reguły umieszczony w tytule.
Przykłady: Bolesław Prus Kamizelka, Powracająca fala, Eliza Orzeszkowa: A… B… C…, Dobra pani, Gloria victis.

Opowiadanie

Gatunek „swobodniejszy” pod względem formy niż nowela. Także krótki, zwykle jednowątkowy, lecz dopuszcza refleksję autorską, opis tła wydarzeń czy opis przyrody. Opowiadania pisał Stefan Żeromski – Zmierzch, Rozdzióbią nas kruki, wrony…, Doktor Piotr. Znane są obozowe opowiadania Tadeusza Borowskiego Pożegnanie z Marią.

Esej

To dość swobodny gatunek prozatorski, bliski publicystyce, taki, w którym autor może zaprezentować swoje przemyślenia, skojarzenia i refleksje. Wychodząc od głównego tematu, zdarzenia lub np. cudzego tekstu, pozwala sobie na dygresje i rozległe podróże po krańcach filozofii, poezji, literatury.
Znasz doskonale esej interpretacyjny – rozwinięty wokół zaproponowanego wiersza.
Znasz także esej (szkic) krytyczny, pisałeś go na pewno na podstawie powieści.
Przykładem mogą być eseje Herberta (Barbarzyńca w ogrodzie), Miłosza (Ziemia Urlo) czy Jastruna (Mit śródziemnomorski).

Gatunki dziennikarskie

Wśród różnych gatunków dziennikarskich popularne są we współczesnej prasie: wywiad, reportaż, komentarz, felieton. W czasopismach o profilu literackim, filmowym lub teatralnym znajdziemy recenzję, a także esej. Mówiąc o wypowiedziach prasowych, mówimy także często: artykuł – lecz jest to nazwa pojemna, umownie ogarniająca różne gatunki publicystyczne. Na wyróżnienie spośród tych gatunków zasługuje felieton. Jest on o tyle ciekawy, że może pozorować inne gatunki literackie, można nadać mu formę listu, baśni, wprowadzić fikcyjne postacie – słowem literacko ubarwić podawaną treść. Felieton ma z reguły stałe miejsce w czasopiśmie.

Powyższy zestaw nie wyczerpuje zbioru epickich gatunków, lecz wyłania najważniejsze.
Pamiętaj, że należą do epiki te gatunki, których istotą jest opis, narracja, ogląd i prezentacja danych treści, a nie wyrażanie i eksponowanie uczuć – bo to jest domeną liryki, tak jak scena i podział na głosy przy jednoczesnym braku narracji wyróżnia dramat.

Zobacz:

Przemiany powieści

Na konkretnych przykładach omów różnice między nowelą a powieścią.

Przemiany w obrębie najważniejszych gatunków literackich: eposu, tragedii, powieści.