Bohaterowie nowel pozytywistycznych

To musisz wiedzieć!

  • Nowela to jeden z najpopularniejszych gatunków pozytywistycznych, uprawiali ją najwybitniejsi powieściopisarze epoki: Henryk Sienkiewicz, Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa i najwybitniejsza pozytywistyczna poetka – Maria Konopnicka.
  • Zadaniem noweli było najczęściej poruszyć czytelnika, apelować do jego sumienia, skłaniać do działania (czyli do pomocy najuboższym warstwom społeczeństwa) albo ostrzegać (np. Za chlebem Henryka Sienkiewicza).
  • Nowele to specyficzne dokumenty epoki – przedstawiały drobne epizody z życia przeciętnych, nierzadko boleśnie pokrzywdzonych ludzi. Charakteryzował je głęboko humanitarny stosunek do człowieka z nizin, zwłaszcza bezbronnego i poniżonego. Ukazaniu klęski naiwnego i ciemnego biedaka (chłopa lub robotnika) towarzyszyło często oskarżenie ludzi z wyższych sfer, wytknięcie im obojętności i egoizmu. Postacie pozytywne, np. młodzi przedstawiciele inteligencji wrażliwi na krzywdę ludu, owładnięci ideą pracy u podstaw (przykład: Joanna Lipska z A…b…c Elizy Orzeszkowej – nauczycielka niosąca kaganek oświaty, prowadząca nielegalną szkołę dla miejskiej biedoty) najczęściej ponoszą porażkę.
  • Najważniejsze nowele pozytywistyczne powstały w okresie dziesięciolecia 1880-1890.
  • Do typowych bohaterów nowel zaliczamy: człowieka z ludu, dziecko, robotnika (Dym Marii Konopnickiej, Powracająca fala Bolesława Prusa), Żyda i emigranta.

 

TYPOWI BOHATEROWIE NOWEL

Dziecko

Najważniejsze utwory:

•    Henryk Sienkiewicz: Janko Muzykant, Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela
•    Bolesław Prus: Antek, Katarynka, Grzechy dzieciństwa, Omyłka
•    Eliza Orzeszkowa: Dobra pani, A…b…c, Tadeusz
•    Maria Konopnicka: Nasza szkapa, Hanysek

Charakterystyka:

  • Na przykładzie dziecka noweliści pozytywistyczni we wstrząsający sposób pokazywali zło współczesności. Bohaterami nowel były najczęściej dzieci ubogie, zaniedbane, osierocone. Bezbronność i ufność małych bohaterów stawały się przyczynami ich porażki, a nawet śmierci.
  • Tematyka dziecięca wiąże się w dużym stopniu z pedagogicznymi zainteresowaniami epoki, stąd wiele nowel opowiadających o szkole (A…b…c, Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela). Pojawia się też problem wybitnie uzdolnionych wiejskich dzieci pozbawionych możliwości zrealizowania swoich pragnień, rozwijania talentów (najbardziej charakterystyczne przykłady to Janko MuzykantAntek).
  • Nowelistów interesowało też, w jaki sposób dziecko postrzega otaczającą rzeczywistość, sprawy dorosłych. Najciekawszą próbą spojrzenia na świat oczyma dziecka (dwuletniego malca) jest Tadeusz Elizy Orzeszkowej.
  • Ukazywano także problem dziecka pracującego od najmłodszych lat, wyzyskiwanego – jak Hanysek, tytułowy bohater noweli Marii Konopnickiej.

 

Bohater z ludu

Najważniejsze utwory:

  • Henryk Sienkiewicz: Szkice węglem, Janko Muzykant, Jamioł, Za chlebem, Bartek Zwycięzca
  • Bolesław Prus: Antek, Na wakacjach
  • Eliza Orzeszkowa: Obrazek z lat głodowych, Tadeusz

Charakterystyka:

  • W ówczesnej nowelistyce świat chłopski to przede wszystkim świat ludzi skrzywdzonych, wykorzystywanych, zdanych na pastwę i intrygi nieuczciwych urzędników. Bohaterów chłopskich charakteryzują: nędza, ciemnota i naiwność. Dlatego są oni bezbronni wobec bezwzględnych i amoralnych jednostek (takich jak na przykład Zołzikiewicz ze Szkiców węglem) i łatwo padają ich ofiarą. Klęska postaci z ludu to, oczywiście, również wynik obojętności i egoizmu warstw oświeconych – ziemiaństwa i duchowieństwa.
  • Równocześnie twórczość nowelistyczna wydobywa te pierwiastki psychiki chłopskiego bohatera, które dowodzą jego wysokiej wartości etycznej i heroizmu (bohaterka Na wakacjach), uzdolnień (tu: wybitnie uzdolnione wiejskie dzieci, Janko Muzykant i Antek), pracowitości i uporu (Wawrzon Toporek i jego córka Marysia z Za chlebem).

 

Emigrant

Najważniejsze utwory:

Henryk Sienkiewicz: Za chlebem, Latarnik.

Charakterystyka:

  • Ciekawe połączenie motywu emigranta z problematyką patriotyczną (również bardzo ważną w pozytywistycznej nowelistyce) stanowi Latarnik Henryka Sienkiewicza. Tłumiona przez lata tęsknota za ojczyzną nagle budzi się w Skawińskim podczas lektury Pana Tadeusza. Stopniowo ożywiające się wspomnienia bohatera są jednocześnie przyczyną jego życiowej klęski – Skawiński traci wymarzone miejsce pracy i zostaje w ten sposób skazany na dalszą tułaczkę po obcej ziemi.
  • Skawiński wyemigrował z kraju z przyczyn politycznych, losy reprezentantów emigracji zarobkowej opisał Henryk Sienkiewicz w noweli Za chlebem. Wawrzon Toporek, główny bohater utworu, jest chłopem z Wielkopolski, który padł ofiarą niemieckiej propagandy i wraz z córką wyruszył do Ameryki, wierząc, że znajdzie tam dobrą pracę i będzie wiódł szczęśliwe i dostatnie życie. Nadzieje okazały się złudne – pozbawieni pracy i środków do życia bohaterowie muszą zginąć.

 

Żyd

Najważniejsze utwory:

Maria Konopnicka: Mendel Gdański (1890)

Charakterystyka:

  • W wielu nowelach pozytywistycznych postać Żyda pojawia się na drugim planie, najczęściej jest on handlarzem starzyzną (np. w Kamizelce, Naszej szkapie) albo karczmarzem (w Szkicach węglem). Żyd ukazywany jest często jako okrutny człowiek interesu, bezwzględnym targiem wyciskający ostatni grosz z biedaków.
  • Mendel Gdański odbiega od tego stereotypowego ujęcia. Konopnicka napisała tę nowelę pod wrażeniem narastającego w zaborze rosyjskim antysemityzmu, niosącego ze sobą pogromy Żydów i rabunek ich mienia przez podburzony motłoch miejski. Tytułowym bohaterem utworu jest ubogi żydowski introligator, człowiek dobry, szlachetny, mądry, bardzo przywiązany do Warszawy, swojego rodzinnego miasta. Z jego postacią skontrastowana została pełna nienawiści i zdziczenia postawa prymitywnych antysemitów.

Najkrótsza definicja ­noweli

Nowela to krótki utwór pisany prozą, o skondensowanej i wyraziście zarysowanej akcji. Najważniejsze cechy idealnej noweli to: zwięzłość, prostota i przej­rzystość fabuły (będącej najczęściej jednowątkowym przebiegiem zdarzeń), mocno zarysowany punkt kulminacyjny, w którym rozstrzygają się losy bohatera, dobitna pointa (morał).

Zobacz:

Nowele pozytywizmu

Oryginalne typy noweli

Na czym polega nowatorstwo narracji w nowelistyce pozytywistycznej?

Mistrzowie nowelistyki – referat

Rozwój noweli i jej cechy gatunkowe

Jaką problematykę poruszali pozytywiści w nowelach?

Porównaj kompozycję poznanych nowel

7. NOWELE OBOWIĄZKOWE – przegląd. – „Gloria victis” Elizy Orzeszkowej. „Kamizelka” Bolesława Prusa. „Mendel Gdański” Marii Konopnickiej. „Szkice węglem” Henryka Sienkiewicza. „Powracająca fala” Bolesława Prusa. „Miłosierdzie gminy” Marii