NAUKA O JĘZYKU

Style i stylizacja językowa

Język językowi nierówny. Wprawdzie wszyscy mówimy w języku polskim, ale inaczej będzie opowiadał historię Giewontu góral, inaczej swoje przemówienie wygłosi prezydent, a jeszcze inaczej rozmawiasz z kolegami. Od czego to zależy? Od kilku czynników. Czy zauważyłeś, że jeśli chcesz coś powiedzieć i to samo napisać, zrobisz to na dwa różne sposoby? To jedna z pierwszych różnic. Język mówiony to najczęściej potoczna odmiana polszczyzny. Styl potoczny jest spontaniczny i przez to

Zapożyczenia

Język polski „pożyczył” z innych języków wiele słów i całych zwrotów. Niektóre z nich są tak popularne, że rzadko kiedy zdajemy sobie sprawę, że tak naprawdę nie pochodzą z naszego języka. W jaki sposób takie wyrazy trafiają do języka? To oczywiste – są wynikiem kontaktów Polaków z innymi narodowościami – zresztą tak samo jest we wszystkich językach. Kontakty handlowe, towarzyskie, podróże, wspólne obyczaje i kultura, a nawet wojny sprawiały, że

Kategorie słowotwórcze

Nowe wyrazy są tworzone za pomocą już istniejących formantów. Nie tylko tworzą one nowe wyrazy, ale i modyfikują ich znaczenie – formanty mają bowiem określone znaczenie. Wyrazy pochodne o wspólnym znaczeniu słowotwórczym, nadanym przez odpowiednie formanty tworzą kategorie znaczeniowe. Zapamiętaj najważniejsze z nich oraz formanty, które je tworzą. Nazwy zdrobniałe i pieszczotliwe Tworzą je formanty np. -ek -ka -ko -ik -yk • kot – kot-ek (mały kot) • ręka –

Związki wyrazowe w zdaniach

Czym są związki wyrazowe? To połączenia wyrazów. Ale nie takie zwyczajne. Jeden z nich musi być nadrzędny (określany), a drugi podrzędny (określający). O co chodzi? Zobacz, np.:   Poznaj związek zgody! Mamy zdanie: Olka kupiła zielone jabłka. W związkach zgody wyraz podrzędny dostosowuje swoją formę gramatyczną do wyrazu nadrzędnego. Szukaj więc wyrazów, które gramatycznie zgadzają się ze sobą. Olka kupiła – wyrazy mają liczbę pojedynczą, są rodzaju żeńskiego zielone jabłka – liczba mnoga,

Sprawdzian z fonetyki

1. W podanych wyrazach określ rodzaj upodobnienia: zabawka, babka, ważka, prośba. 2. Określ, czy podane zdania są prawdziwe czy fałszywe (P,F). A. Sylaba to zgłoska. B. Litera to zgłoska. C. Litera to sylaba. D. Liczba głosek w wyrazie równa się zawsze liczbie liter. 3. W podanych wyrazach podkreśl sylabę akcentowaną. matematyka widzieliśmy czytałbym gramatyka muzyka 4. Policz głoski i litery w podanych wyrazach. Wyraz             Liczba głosek           Liczba liter Chrzan

Akcent i intonacja

Czym jest akcent? To wyróżnienie jednej z sylab w wymawianym wyrazie lub jednego wyrazu w zdaniu. Jest to po prostu mocne zaznaczenie, nacisk na sylabę albo na wyraz w zdaniu. Jak wyróżniamy sylabę lub wyraz? Za pomocą intonacji, czyli zmiany wysokości głosu. Czym jest intonacja? To podnoszenie lub obniżanie tonu głosu przy wymawianiu wyrazów lub zdań. Po co jest intonacja? Dzięki intonacji odróżniamy zdania pytające od oznajmujących i rozkazujących. Intonacja pozwala zaznaczyć stosunek emocjonalny do

Podział głosek

Jak dzielimy głoski? samogłoski spółgłoski Samogłoski Jest ich 8: a, ą, e, ę, o, i, u, y. Wszystkie samogłoski są dźwięczne. Przy wymawianiu samogłosek słyszymy tylko jedną głoskę, a narządy mowy w jamie ustnej są rozwarte. Samogłoska sama może tworzyć sylabę. Podział samogłosek ustne (a, e, o, i, u, y) nosowe (ą, ę) Zapamiętaj! Sylaba składa się z samogłoski lub samogłoski i jednej lub kilku spółgłosek, np. wan-na, zgu-bi-łem, fo-ne-ty-ka, U-la.   Spółgłoski To

Treść i zakres znaczeniowy wyrazu

Co sobie wyobrażasz, słysząc słowo „pies”? Jamnika, boksera, a może po prostu kundelka? Każdy z nich jest psem, ale przecież nie każdy pies musi być jamnikiem – jest przecież tyle innych ras! Wszystko zależy od treści i zakresu danego wyrazu. Każdy wyraz coś nazywa – to oczywiste! Na jego znaczenie składa się treść i zakres. Wróćmy do naszego psa – każdy może go sobie inaczej wyobrazić, ale zawsze pies będzie

Sprawdzian ze składni

1. Byłem chory, więc nie poszedłem do kina, ale obejrzałem film w telewizji. W wypowiedzeniu użyto dwóch przecinków, aby wydzielić: A. zdania złożone współrzędnie: łączne i przeciwstawne, B. zdania złożone współrzędnie: wynikowe i przeciwstawne, C. imiesłowowy równoważnik zdania, D. zdania złożone współrzędnie: rozłączne i przeciwstawne. 2. Które z podanych przysłów jest wypowiedzeniem złożonym współrzędnie przeciwstawnym? A. Bez pracy nie ma kołaczy. B. Jaki początek, taki też i koniec bywa. C. Miłe złego początki, lecz koniec żałosny. D.

Sprawdzian ze słowotwórstwa

1. Od podanych wyrazów utwórz wskazane części mowy: czytać – rzeczownik – rzeczownik – ………………………………………..  ………………………………………..  ……………………………………….. grzeczny – rzeczownik – przysłówek – ………………………………………..  ………………………………………..  ……………………………………….. mądry – rzeczownik – przysłówek – ………………………………………..  ………………………………………..  ……………………………………….. pływać – czasownik – rzeczownik – ………………………………………..  ………………………………………..  ……………………………………….. pisać – czasownik – rzeczownik – ………………………………………..  ………………………………………..  ……………………………………….. 2. Wskaż wyrazy podstawowe dla wyrazów pochodnych: rybak – ……………………………………………………………. bielutki – ……………………………………………………………. śnieżynka – ……………………………………………………………. płotek

Pisz i mów poprawnie – sprawdzian

1. Zastąp słowa, które sprawiają, że zdanie jest niepoprawne stylistycznie. Wypowiedź mojego poprzednika była naprawdę cool. Odlotowe argumenty naprawdę mnie przekonały. 2. Która z form wyrazu „mama” użyta jest poprawnie? A. Zapytam mamą, czy mogę pojechać na wycieczkę. B. Zapytam mamę, czy mogę pojechać na wycieczkę. C. Zapytam mamie, czy mogę pojechać na wycieczkę. 3. Uzupełnij zdania poprawnymi formami nazwiska Matejko. Widziałem album z reprodukcjami obrazów Jana …………………….………. Dowiedziałem się, kim chciał

Sprawdzian z frazeologii

1. Napisz związki frazeologiczne o podanym znaczeniu. Skorzystaj z wymienionych wyrazów: oczy, gruda, kura, obłok, noga, kamień Iść bardzo wolno -………………………………………………………………………………………………………………………………. Fantazjować -……………………………………………………………………………………………………………………………………… Brzydko pisać – -…………………………………………………………………………………………………………………………………. Powiedzieć coś szczerze – -…………………………………………………………………………………………………………………… Coś się nie wiedzie – ……………………………………………………………………………………………………………………………. Zniknąć bez śladu – -……………………………………………………………………………………………………………………………. 2. Znajdź błędy w podanych związkach frazeologicznych i podaj ich prawidłową formę. Wyjaśnij ich znaczenie. 1. Szukać z latarką 2. Mieć duszę w plecaku 3. Wpaść z

Sprawdzian z leksykologii

1. Jak rozumiesz następujące pojęcia? zaufanie – …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. złośliwość – ………………………………………………………………………………………………………………………………………………. przyjaźń – …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. szacunek – ………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 2. Napisz pięć par antonimów. a) …………………………………………………    ……………………………………………………….. a) …………………………………………………    ……………………………………………………….. a) …………………………………………………    ……………………………………………………….. a) …………………………………………………    ……………………………………………………….. 3. Z poniższymi wyrazami ułóż zdania – tak, aby pokazać, że rozumiesz ich znaczenie: faul, infekcja, interwencja, spontaniczny, elokwentny, preferować 4. Podaj antonimy poniższych wyrazów, nie używając przedrostka -nie. zgoda – ……………………………………………………………….. bohaterstwo – ……………………………………………………… piękno

Pytania z gramatyki na teście TEST 1

Tego typu pytania z gramatyki mogą pojawić się na teście humanistycznym! Tekst Skąd znamy cechy charakteru narodów, z którymi nigdy się osobiście nie zetknęliśmy? Skąd mamy tę wspólną wiedzę i przekonanie o jej prawdziwości? Szwajcar to według słownika języka polskiego ktoś, kto pochodzi ze Szwajcarii, a Szkot – ktoś, kto pochodzi ze Szkocji. (…) Znając jednak język polski, znamy również takie określenia jak: angielska flegma, szkocka porcja, szwajcarska dokładność. Ucząc się języka, uczymy się oczywiście

Pytania z gramatyki na teście TEST 2

Tego typu pytania z gramatyki mogą pojawić się na teście humanistycznym! Ogród pana Błyszczyńskiego zielenieje na wymroczu, Gdzie się cud rozrasta w zgrozę i bezprawie. Sam go wywiódł z nicości błyszczydłami swych oczu I utrwalił na podśnionej drzewom trawie. Kiedy zmory są zajęte przyśpieszonym zmorowaniem Między mgłą a niebem, między mgłą a wodą – Zielna zjawa swe dłonie zbezcieleśnia ze łkaniem Nad paprocią – nad pokrzywą – nad lebiodą. W takiej

Szyk zdania – podstawowe informacje

W języku polskim szyk zdania określa się jako „swobodny”. Zupełnie dowolny jednak nie jest – i mogą stąd wynikać rozmaite problemy stylistyczne. I różne pytania testowe. Pytania testowe mogą sprawdzić, czy potrafisz wskazać szyk przestawny w zdaniu. Bardzo często możesz też zostać poproszony o wykazanie się znajomością poprawności zdań, bo – choć w polskim zdaniu można sporo przestawiać – niektóre konstrukcje są już nieprawidłowe. By zwycięsko wybrnąć z powyższych pułapek, trzeba mieć podstawową wiedzę o szyku

Wyrazy nacechowane uczuciowo

Wyraz wyrazowi nierówny! Możesz powiedzieć: nauczyciel, a możesz: belfer, możesz powiedzieć dama albo babiszon. W tekście mogą Cię zapytać: który z tych wyrazów jest neutralny, a który nacechowany ujemnie? Wśród poleceń tekstu może znaleźć się wymóg, by takie wyrazy rozpoznawać lub pozamieniać – np. neutralny na nacechowany lub odwrotnie. Jak je rozpoznać? To proste – wyraz neutralny nie niesie żadnych skojarzeń emocjonalnych – takich wyrazów w naszym języku jest mnóstwo. To: dziewczyna, kot, ogórek,

Gramatyka na egzaminie próbnym

Przed egzaminem koniecznie powtórz gramatyczne zagadnienia: z fonetyki – podział głosek – uproszczenia i upodobnienia – akcent i intonację z części mowy i fleksji – podział na odmienne i nieodmienne części mowy ze składni – podział na części zdania – analizę gramatyczną i logiczną zdań pojedynczych – rodzaje zdań złożonych współrzędnie i podrzędnie – związki wyrazowe w zdaniach – mowę zależną i niezależną – imiesłowowe równoważniki zdania ze słowotwórstwa – kategorie

Nazwy pospolite i własne

Podział rzeczowników na własne i pospolite jest banalnie prosty. Rzeczowniki pospolite odnoszą się do wielu rzeczy – są to nazwy ogólne. Jest ich w języku mnóstwo – to stół, pies, kobieta, książka, gazeta, chomik, samochód, hotel. Jeśli jednak chcemy z grupy rzeczowników pospolitych wyróżnić niektóre wyrazy, uczynić je szczególnymi i indywidualnymi, stworzymy rzeczowniki własne. Jest wiele psów, ale Twój ma na imię Supeł. Mieszkasz nie w jakimś mieście, ale w

Praca domowa z polskiego – gramatyka

1. Jakie zjawiska fonetyczne zachodzą w podanych wyrazach: chleb, jabłko, liczba, przyjaciel, zagadka. chleb [chlep] – utrata dźwięczności na końcu wyrazu jabłko [japko] – uproszczenie grupy spółgłoskowej oraz ubezdźwięcznienie wewnątrzwyrazowe wsteczne (dźwięcznego „b” pod wpływem bezdźwięcznego „p”) liczba [lidżba] – udźwięcznienie wewnątrzwyrazowe wsteczne (bezdźwięcznego „cz” pod wpływem dźwięcznego „b”) przyjaciel [pszyjaciel] – ubezdźwięcznienie wewnątrzwyrazowe postępowe (dźwięcznego „rz” pod wpływem bezdźwięcznego „p”) zagadka [zagatka] – ubezdźwięcznienie wewnątrzwyrazowe wsteczne (dźwięcznego „d” pod wpływem