Poeci młodopolscy

Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865-1940)

Poeta młodopolskich nastrojów. W swojej twórczości zawarł pesymistyczną filozofię dekadentyzmu, niepokoje końca wieku.

  • Główne motywy poezji:
    przyroda, sztuka, miłość, śmierć.
  • Ważne utwory:
    • Koniec wieku XIX (swoisty program dekadentów),
    • Nie wierzę w nic,
    • Hymn do Nirwany,
    • Lubię, kiedy kobieta…,
    • Evviva l’arte,
    • Melodia mgieł nocnych.
  • Cechy poezji Tetmajera:
    • umuzykalnienie,
    • operowanie metodą synestezji,
    • impresjonizm (operowanie barwą, ruchem, zmiennością obrazów)

Ważne wiersze

Koniec wieku XIX

  • Ten wiersz najpełniej wyraża schopenhauerowski pesymizm końca wieku. Nie ma już żadnych wartości. Człowiek? Mrówka rzucona na szyny. Przekleństwo? Ironia? Byt przyszły? Nic – żadna z dawnych wiar już nie wystarcza. Jak więc wygląda człowiek końca wieku, jego tarcza przeciw złu? Odpowiedź brzmi: ,,głowę zwiesił niemy”.
    Zauważ: kompozycję poetyckich definicji, końcową apostrofę i wymowny portret człowieka końca wieku.

Melodia mgieł nocnych

  • Oniryzm (krajobraz w sennym uśpieniu).
  • Synestezja (kwiatów woń pijmy!).
  • Zaproszenie do lotu wraz z wiatrem pląsającym w kotlinie – współodczuwanie uśpionej atmosfery krajobrazu górskiego.
  • Przepiękny wiersz – ruchoma widokówka znad Czarnego Stawu Gąsienicowego. Ruch płynny, senny, zniewalający – jak uroda gór.

Główne motywy twórczości poety:

  • motyw schopenhauerowski:
    Koniec wieku XIX,
    Nie wierzę w nic,
    Fałsz, zawiść,
    Hymn do Nirwany
  • motyw miłości i śmierci:
    Hymn do Nirwany,
    Ja, kiedy usta ku twym ustom chylę…

Zapamiętaj!
Kazimierz Przerwa-Tetmajer – autor wierszy modernistycznych i gawęd Na skalnym Podhalu

  • Najpopularniejszy poeta modernizmu – w swojej twórczości utrwalił piękno Tatr, tworzył erotyki, poezję o nastroju dekadenckim.
  • Jego wiersz Koniec wieku XIX stał się manifestem ideologii epoki.
  • Wiersze Nie wierzę w nic, Evviva l’arte, Hymn do Nirwany – wyrażają nastroje epoki.
  • Potomek starego, choć podupadłego i zubożałego, rodu szlacheckiego mającego swą siedzibę w Ludźmierzu koło Nowego Targu.
  • Był zapalonym taternikiem i wielbicielem gór. Przemierzył w Tatrach niejedną naprawdę trudną wspinaczkową drogę.
  • Tetmajer umarł w czasie II wojny światowej.

Poezja Kazimierza Przerwy-Tetmajera

 

Jan Kasprowicz (1860-1926)

Jeden z najważniejszych poetów epoki. Urodził się w rodzinie chłopskiej.
Poeta, który przechodził przemiany ideowe.

  • I etap twórczości
    Początkowo rzecznik skrzywdzonych, porusza tematy społeczne, nędzy wsi, zaniedbania dziecka wiejskiego: cykl sonetów Z chałupy.
  • II etap twórczości
    Przełom modernistyczny: Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach (1898 r.) i Hymny (lata 1901 i 1902).
    Motywy i cechy poezji tego okresu:

    • symbolizm,
    • uroda gór,
    • bunt wobec Boga, bluźnierczy prometeizm,
    • wizja apokaliptycznej zagłady,
    • pogarda wobec tłumów.
  • III etap
    • Pogodzenie się z Bogiem, postawa franciszkańska: zbiory Ballada o słoneczniku i Księga ubogich.
    • W poetyce Kasprowicza zwracają uwagę: symbolizm i ekspresjonizm.

Ważne wiersze:

Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach

  • Wiersz obrazujący przełom w twórczości poety, jego poetycki wyraz dekadentyzmu.
  • Cztery sonety – cztery powtórzone ujęcia tego samego widoku – na tle szarych skał zakwita krwawo pąsowy krzak róży, a obok umiera powalona burzą limba (zauważ grę kontrastów).
  • Krzak róży jest bohaterem (antropomorfizacja!), który przeżywa dekadenckie niepokoje – żale, wzdychania, rozżalenie, tęsknotę za dalekim światem.
  • Tło dla centralnego motywu stanowi bogaty opis krajobrazu górskiego – przestrzeni, na której rozgrywa się dramat istnienia i umierania róży i limby.

Dies irae

  • Obraz przerażającego pochodu ludzkości do otwartego grobu – poetycka wizja końca świata.
  • Hymn – cechy gatunku zachowane w zwrotkach do Boga (Kyrie elejson!, „zmiłuj się nad nami” itp.).
  • Groza apokalipsy spotęgowana poprzez wyreżyserowanie swoistego tańca śmierci w niezwykłej scenerii: miliardy krzyży, pochodnie, szaleńczy śmiech i jęki umierających.
  • Poeta powtarza romantyczne bluźnierstwo wobec Boga pełne goryczy i buntu słowa – Boga obciążają winą za grzech ludzki, ból i cierpienie człowieka.
    Portret Ewy – pramatki, jawnogrzesznicy (być może prototypem postaci była żona poety).
  • Bóg kreowany w Hymnach (bo również w słynnym Święty Boże, Święty Mocny) jest osobą odległą, na dalekim tronie, obojętną wobec ludzkiego cierpienia.

Zapamiętaj! Jan Kasprowicz – autor Sonetów z chałupy, Krzaku dzikiej róży, Hymny.

  • Jeden z najważniejszych poetów epoki. Urodził się w rodzinie chłopskiej.
  • Krzak dzikiej róży był przełomem modernistycznym w jego poezji.
  • Hymny to największy poetycki wyraz buntu wobec Boga, apokaliptyczna wizja końca świata.

W pierwszych latach XX wieku odsunął się od życia literackiego i zamieszkał w słynnej Harendzie, willi pod Zakopanem.

Dorobek tego poety najłatwiej ująć według etapów twórczych:

I etap – temat wiejskiej biedoty:

  • W chałupie,
  • sonety Z chałupy.

II etap – przełom modernistyczny:

  • Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach,
  • Hymny.

III etap – postawa franciszkańska:

  • Chwile, Księga ubogich,
  • Hymn św. Franciszka z Asyżu,
  • Przeprosiny Boga.

Poezja Jana Kasprowicza

 

Leopold Staff 1878-1957

Leopolda Staffa zwykło się nazywać poetą trzech pokoleń, gdyż w czasie swojego 79-letniego życia tworzył w czasie Młodej Polski, dwudziestolecia międzywojennego i okresie powojennym.

Okres młodopolski

Debiutował w epoce Młodej Polski (w 1901 r.) – i w tym okresie można w jego twórczości wyróżnić następujące prądy:

  • Nietzscheanizm – tom Sny o potędze, aprobata filozofii Nietzschego, siły indywidualnej jednostki. Wyrazem tych poglądów jest wiersz Kowal. Staff nawiązuje do bergsonowskiej élan vital – siły twórczej tkwiącej w człowieku, wierzy w moc ludzką, w człowieka, który odpowiada za własny los.
  • Dekadentyzm młodopolski – typowa dla epoki, nastrojowo-pesymistyczna atmosfera ujawnia się w słynnym wierszu pt. Deszcz jesienny z tomu Dzień duszy (1903). Staff nie ulega nastrojom epoki, lecz w Deszczu jesiennym pozwala się ponieść smutkowi i ponurym wizjom. Zamazany świat zza i okna przeobraża się w portret płaczącego szatana.
  • Franciszkanizm – miłość do świata i do natury, poglądy zgodne z filozofią św. Franciszka wyraził poeta w tomie Ptakom niebieskim – np. wiersz Sonet szalony lub O miłości wroga czy w wierszu Przedśpiew z tomu Gałąź kwitnąca.
  • Początek klasycyzmu – widać wyraźnie w zamiłowaniu do antyku, poezji i filozofii epoki starożytnej. Wyraża ją ostatni młodopolski tom – Uśmiechy godzin. W epoce następnej rozwinie się klasycyzm poety i znajdzie odzwierciedlenie w tomach: Wysokie drzewa i Barwa miodu.

Ważne wiersze

Deszcz jesienny

  • Jeden z najbardziej nastrojowych utworów poezji polskiej.
  • Deszcz, mgły, szarość, jęk szyb stwarzają atmosferę pesymizmu zgodną z filozofią dekadencką.
  • Trzy wizje przecięte „refrenem” – odtwarzają obrazy widziane poprzez zmokłe szyby – złudzenia wyobraźni. Najpierw pochód płaczących mar, potem „ciąg” tragicznych skojarzeń (śmierć, pogrzeb, pożar) i na koniec wizja zrozpaczonego szatana. Nie są to strofy, które czytać należy w stanie duchowej depresji – raczej nie nastrajają optymistycznie. Natomiast przez swoją rytmikę, operowanie dźwiękiem i barwą łatwo zapadają w pamięć.
  • Motyw szatana płaczącego, cierpiącego jest charakterystyczny dla poezji młodopolskiej.

Kowal

  • Wiersz – portret kowala wykuwającego z najlepszych kruszców serce.
  • Pełen energii, zachwytu dla tężyzny fizycznej, dynamiki utwór zgodny z nietzscheańską teorią woli mocy i nadczłowieka.
  • Podziw dla siły – pogarda dla słabości i „chorej niemocy”.
  • Utwór pisany w 1. osobie (liryka bezpośrednia) – jest deklaracją nietzscheańskiej filozofii, również pewnej kreacji artysty.

Zapamiętaj!

  • Leopold Staff – poeta trzech pokoleń. Na czas Młodej Polski przypada początek jego poetyckiej kariery, która ma miejsce także podczas dwudziestolecia międzywojennego i pierwszych lat po II wojnie światowej.
  • Przeszedł kolejne etapy: nietzscheanizmu, pesymizmu dekadenckiego, franciszkanizmu – po klasycyzm.
  • Autor znanych wierszy: Kowal, Deszcz jesienny, Curriculum vitae, Przedśpiew.
  • Poeta nie przyjął w swym życiu dekadenckiego światopoglądu – okazał się w końcu poważanym poetą klasykiem.

Główne motywy twórczości poety:

  • nietzscheanizm:
    Sny o potędze,
    Kowal
  • schopenhaueryzm:
    Deszcz jesienny
  • postawa franciszkańska:
    O miłości wroga,
    Kwiatki św. Franciszka z Asyżu – przekład,
    O łasce przebaczania,
    Sonet szalony
  • zwrot ku klasycyzmowi – pochwała antyku:
    Gałąź kwitnąca,
    Uśmiechy godzin

Leopold Staff – jak pisać o…

 

Tadeusz Miciński (1873-1918)

Tadeusz Miciński był oryginalnym poetą młodopolskim. Jego zainteresowania – bliskie mistyce, demonologii, tworzyły wokół niego specyficzną atmosferę, powodowały, iż nazywano go magiem, a tematyka jego utworów krążyła wokół spraw pozaziemskich, a często bohaterem jego wierszy był szatan.
Także w poezji wykorzystuje techniki ekspresjonistyczne i barokowe oksymorony.

  • Utwory: tom W mroku gwiazd, wiersze Ananke, Jam ciemny jest wśród wichrów płomień Boży.
  • Filozofia Micińskiego podejmuje następujące kwestie:
    • samotność i niepewność człowieka wobec sił niepojętych rozumem, tkwiących we wszechświecie i w samym człowieku,
    • wolność absolutna jednostki a ład i porządek Boskiego wszechświata,
    • wartość dobra i zła i zmienność ich definicji,
    • emocje i przeżycia człowieka, jego rozdarcie wewnętrzne, problem winy i kary.

Ważne wiersze

Jam ciemny jest wśród wichrów płomień boży.

  • Bohaterem wiersza jest szatan – Lucyfer. Sam tytuł sygnalizuje już pewien problem – „jam jest płomień boży” – czyli pochodzę od Boga, stwórcy i dobra, i zła. Jam „ciemny płomień” – ta sprzeczność z kolei zdradza, iż jest to symbol zła określanego zwykle jako ciemność. Lucyfer określony jest w utworze jako: „komet król” – co oznacza siłę, „piorun burz” – władanie nad żywiołem, „otchłań tęcz”, „blask wulkanów” – to potęga obrazowana wizualnie.
  • A zatem szatan jest silny – lecz słaby, co wykazuje szereg antynomii (przeciwstawień): „pył pustyni”, „od grobowca cichszy”, „a płakałbym nad sobą”. Jak widać szatan – bohater utworu Micińskiego – nie jest demonicznym sprawcą zbrodni, jest jednostką cierpiącą, która ciężko płaci za swój bunt przeciw Bogu i nie jest w stanie Go pokonać. Szatan został zwyciężony – gdyż wschodzi słońce, wróg szatana wielbiący Boga. Pod postacią Lucyfera dręczonego rozterkami kryje się człowiek – być może artysta przeżywający emocje, napięcia i niepewności wobec wszechświata. W budowie utworu ważną rolę odgrywają antytezy, z których zbudowane są kolejne dwuwiersze. Pierwsza, krótka część określa moc szatana, druga, rozbudowana – wykazuje jego słabość. Miciński wykorzystuje też oksymorony: „ciemny płomień, głuchy dzwon”, oddziaływuje na zmysły wzroku („blask”, „otchłań tęcz”) i słuchu („lecący z jękiem w dal”).

Ananke

  • Krótki utwór, który przedstawia spór dwóch stron, można powiedzieć, dwóch „koncepcji istnienia”. Kłócą się gwiazdy – wytwór Boga, dowód Jego doskonałości i Boskiego porządku, ładu i harmonii – z szatanem, który wyrwał się z zaczarowanego kręgu i jest wolny. Szatan – zwany tu „królewskim duchem” drwi z gwiazd i okazuje im swoją pogardę – lecz wiadomo, że za swój bunt zapłaci. Nie można oprzeć się sympatii wobec „skazanego”, lecz wolnego, wyzwolonego szatana – „budowniczego nadgwiezdnych miast”. Tym samym Miciński umieszcza w wierszu pochwałę jednostki zbuntowanej, szacunek dla siły, która jest zdolna wyrwać się z ustalonego ładu, choć musi za swoją wolność zapłacić.
  • Konflikt gwiazd i szatana równa się konfliktowi boskiej harmonii z buntownikiem.
    Portret szatana – „budowniczego nadgwiezdnych miast”, który wprawdzie przegrywa w tej walce, ale jest dumny, potężny, wolny i z pogardą patrzy na boski porządek.
    „Mojej wolności dowodem błąd” – mówi diabeł, co oznacza, że wyrwał się z zaklętego wiru, ale zapłacił za wolność grzechem.
  • Zwróć uwagę na oksymorony – wśród ognia zmarzniesz, kontrasty – gwiazdy – ciemność, harmonię – bunt, rytmikę utworu.
    Cierpienie szatana i jego niezgoda na klęskę symbolizuje bunt człowieka przeciw swojemu przeznaczeniu.

 

Charakterystyczne motywy poezji młodopolskiej:

  • Pejzaże przyrody górskiej:
    • Kazimierz Przerwa-Tetmajer – Melodia mgieł nocnych,
    • Jan Kasprowicz – Krzak dzikiej róży.
  • Motyw szatana, jako zbuntowanej przeciw Bogu jednostki lub jako „diabła płaczącego”:
    • Leopold Staff – Deszcz jesienny,
    • Tadeusz Miciński – Ananke, Lucifer;
    • Jan Kasprowicz – Dies irae.
  • Temat artysty i sztuki:
    • Kazimierz Przerwa-Tetmajer – Evviva l’arte, Nie wierzę w nic,
    • Leopold Staff – Kowal.
  • Filozofia dekadentyzmu (schopenhaueryzm):
    • Kazimierz Przerwa-Tetmajer – Koniec wieku XIX, Nie wierzę w nic,
    • Jan Kasprowicz – Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach,
    • Leopold Staff – Deszcz jesienny
  • Filozofia franciszkańska:
    • Jan Kasprowicz – Hymn św. Franciszka z Asyżu, Chwile, Księga ubogich
    • Leopold Staff – Sonet szalony, O miłości wroga, Kwiatki św. Franciszka.

Ważny w poezji modernistów jest impresjonizm

  • To kierunek zapoczątkowany w europejskim malarstwie. Nazwa prądu pochodzi od francuskiego słowa impression – wrażenie.
  • Sztuka impresjonistyczna ma przede wszystkim wytwarzać odpowiedni nastrój u odbiorcy – być zapisem ulotnego, chwilowego i niepowtarzalnego wrażenia.
  • Tematem impresjonistycznego utworu jest moment, chwila zatrzymana i okiełznana. Jej utrwalenie to najwyższy cel sztuki.

Impresjonizm w utworze osiągano za pomocą następujących środków stylistycznych:

  • synestezji – jednoczesnego oddziaływania na wszystkie zmysły odbiorcy, przemieszania zmysłowych wrażeń: np. kolor pachnie, a zapach lśni; przykład w znanym tytule: Melodia mgieł nocnych,
  • muzyczności utworu – ulubione środki wyrazu to onomatopeje, upodobnienia, epitety barw i kształtów;
  • plastyczności – dla twórczości impresjonistów charakterystyczne są kolory rozmyte, pastelowe, unikanie kontrastów i szybkiego ruchu.

Ekspresjonizm

  • Ten prąd rozwinął się u schyłku modernizmu, w Polsce w okolicach roku 1900. Jego nazwa pochodzi od ekspresji, czyli wyrażania, eksplikacji uczuć.
  • Ekspresjonizm to upodobanie do swoistej przesady i oscylowania pomiędzy skrajnościami: silnie skontrastowanego obrazowania, wyostrzonych kolorów, gwałtownego, szaleńczego ruchu.

Utwór ekspresjonistyczny:

  • aż kipi od obrazowych metafor,
  • dominują w nim krzyczące barwy,
  • wszystko razem sprawia wręcz wrażenie przerysowania.

Pamiętaj o nim, gdyby przyszło interpretować Hymny Jana Kasprowicza lub wiersze Tadeusza Micińskiego.

 

Kogo i co uwieczniła młodopolska poezja?

  • Płaczącego, zbuntowanego, lecz dumnego szatana.
  • Artystę – destruktywną siłę.
  • Kowala – potężnego, pełnego wiary w swoją moc człowieka.
  • Boga na wysokim tronie, obojętnego na ludzki los.
  • Pochody ludzkie do otwartego grobu – obrazy apokalipsy.
  • Człowieka końca wieku – słabego, ogarniętego niemocą.
  • Przepiękne pejzaże górskie.

Uwaga!
Omawiając utwory Tadeusza Micińskiego, warto pamiętać, iż tytuł jego tomiku brzmi W mroku gwiazd. Tytuł ten nawiązuje do filozofii poety – w mroku gwiazd stoi człowiek, zagubiony, bo nie rozumie Boskich zarządzeń, a gwiazdy, które powinny świecić, tworzą mrok – czyli zaciemniają reguły istnienia, budzą lęk i poczucie niepewności.

https://aleklasa.pl/liceum/c230-wiersze/spotkanie-z-poezja/spotkanie-9-w-masce-szatana

 

Facebook aleklasa 2

Zobacz:

MŁODA POLSKA – TABELA

https://aleklasa.pl/liceum/c155-powtorka-z-epok-literackich/c165-modernizm/mloda-polska-zestawienie

Poezja młodopolska

To co najważniejsze w poezji Młodej Polski

Poezja Młodej Polski

MODERNIZM – TABELA

Czego szukać w poezji modernistów?

Tematy charakterystyczne dla literatury Młodej Polski

Uporządkuj i zaprezentuj literacki dorobek Młodej Polski

https://aleklasa.pl/liceum/c155-powtorka-z-epok-literackich/c165-modernizm/mlodopolskie-tematy